Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Vhutshilo na ifa ḽa munnaavhane Dr Languta Alpheus Manghezi, muṱoḓulusi na mulwela polotiki vha bvaho Ha Chavani, vho pembelwa navho hayani havho. Nga ḽa fumi-rathi Ḽara, ho fariwa vhuṱambo fhaḽa Shiluvari Lodge nnḓa nyana ha Elim. Vhuṱambo uho ho dzhenelelwa nga vhathu vha fhiraho vha maḓana mavhili, hone ho dzudzanyiwa nga vha Timbila Poetry Project, vha Guyo Books, na vha muṱa wa ha Manghezi. Izwo hovha nḓila yau hulisa Vho Manghezi, vhe vha lovha nga ṅwedzi wa Shundunthule Ṅwaha uno vha vhulungiwa shangoni ḽa Denmark.
Hovha na maipfi a ndiliso e a rumelwa ubva kha vhahulisei, hu tshi katelwa na Justice Albert "Albie" Sachs. Vho Sachs vho pembela Vho Manghezi nga ha mishumo ye vhavha vha tshi ita vho ḓi imisela kha vhulamukanyi tshitshavhani na uḓi ṱongisa nga uvha Mutsonga. Vho Sachs vho ita nau humbula nḓila ye Vho Manghezi vha ita nau hwala vhulalo ha Vho Ruth vhe vha tou vhulawa, musi ho fukedzwa fuḽaga ya ANC. Vho Ruth vho vhulawa nga 1982 nga vha vhulindi ha Afrika Tshipembe sa tshipiḓa tsha fulo ḽavho ḽa ulwa na zwiito zwa u lwa na tshiṱalula.
Vhaṅwe vhaambi hovha Hosi Hlekani Mkhari vha ubva kha ndaulo ya musanda Hanjakanjaka, vhe vha amba zwauri hu fanela uvha na tshiṱetshu tshau hulisa Vho Manghezi na mishumo yavho, na Dr Nadja Manghezi, mufumakadzi wavho vhane vha ḓivhea khwine nga ḽa "The lady from the ocean."Vho takadza vhaeni nga nḓila ine vha fara ngayo vhathu na lufuno lwavho kha vhathu khathihi na tshiṱori tshavho tsha "The man from the Mountain – munna a bvaho thavhani."
Vhaambi vhanzhi vho elelwa vhuimo ha shango ḽashu zwa zwino, vha tshi ambesa nga ha udi nekedzela ha Vho Manghezi khathi na vhanwe vhavhali. Vho George Mashamba, lidzhakanḓila kha ḽihoro ḽa ANC na mufariwa wa kale vha Robben Island, vho shela mulenzhe khau u lwela lushaka u lwa na zwiito zwa tshanḓa nguvhoni na vhuyaḓa ha vhoradzithendara. Ramafhungo vha ḓivheaho Vho Mathatha Tsedu vho ombedzela kha vhuimo ha fhasi ha nzulele ya vhathu kha tshifhinga tsha murahu ha muvhuso wa tshiṱalula.
Nga 1934,Vho Manghezi vho ita zwau lwela pfanelo dza vhathu u mona na Afrika Tshipembe khathihi na mashango a nnḓa. Mishumo yavho yo vha swikisa Tanzania, Mozambique, Sweden, na maṅwe mashango, he vha sia tshiga nga kha ngudo dza Afrika na mishumo ya u lwela mbofholowo.
Mufumakadzi wavho vho amba nga ha u pfela havho nau ṱhonifha zwiṱori zwa vhathu hune kanzhi vhovha vha tshi shumisa luambo lwa ḓamuni lwa Xitsonga. "U amba Xitsonga zwo thusa vhathu uri vha ḓi pfe vho vhofholowa, naho zwovha zwi zwiṱori zwine zwa konḓa u vhudza muṅwe muthu," vha amba.
Dr Nadja vho ita nau amba nga ha dzi khaedu dzau khwinifhadza dzi khasethe dza mishumo ya Vho Manghezi dza minwaha ya 25. "Athi koni zwavhuḓi zwithu zwa thekinoḽodzhi, fhedzi ndi khou lingedza. Nga murahu hau dzi ita uri dzivhe dza musalauno, ndi ḓo dzi rumela muṅwe muthu uri a kone u ṱalutshedza vhathu nga nḓila ya khwine," vha amba.
Vho Manghezi vho aluwa vha tshi lisa dzi kholomo thavhani ya Luvhola. Sa muṅwe wa vharwa vhane vho ṱalifha kha maṅwalo kha kusi kwavho, vhovha vha tshi vhala marifhi ubva kha vhashumi vhane vho tou vhuya ubva mashangoni a nnḓa. Mulwela mbofholowo vho ḓi nekedzelaho, vho tou tshimbila na mvelele yavho, zwe zwa ṱuṱuwedza mishumo yavho ya tshikolo.
Vho wana PhD yavho kha sociology ubva kha gudedzi ḽa Yunivesithi ya Uppsala ngei Sweden nga 1976 vha shuma kha dzi ḓorobo dzau fhambana, hu tshi katelwa na Johannesburg, London, na Maputo. Vho dovha hafhu ha shuma sa ṱhohoyatshikolo kha Solomon Mahlangu Freedom College ngei Tanzania.
Vho Vonani Bila, mulanguli vha Timbila Writer's Village, vho hulisa Vho Manghezi ngauri vha touvha fulufhelo kha vhanzhi vha vhupo ha mahayani. " Vhovha muthu wau thoma u wana PhD Hachavani na vhupo ha tsini, zwine zwa ṋea vhaṅwe ṱhuṱhuwedzo yauri vha nga zwi kona, " Vho Bila vha amba.