Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo na Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Tshiitisi tsha uri ndi ngani zwigidi zwa khovhe dzo faho dzo papamala kha damu ḽa Nandoni mafheloni a Nyendavhusiku ṅwaha wo fhiraho tshi kha ḓi vha tshiphiri. Tshiitisi tsho teaho tshi nga ḓivhea fhedzi musi vha ḓivhi vho no vula hafhu na tsenguluso yo teaho ya vha ḓivhi yo no itwa kha zwipiḓa zwo ṋetshedzwaho.
Khovhe dzo faho dzine dza khou papamala tsini na damu ḽa Nandoni na mulambo wa Luvuvhu dzo thoma u vhoniwa nga matsheloni a ḽa 19 Nyendavhusiku nga vhadzulapo vha muvhunduni wa Dididi. Mafhungo a tshenetsho tshiitea o mbo ḓi phaḓalala nga u ṱavhanya, zwa ita uri vhadzulapo vha henefho vha swike na mabakete na dzi zwiṅwe zwishumiswa vha tshi dzi dzhia nga vhunzhi, vha tshi khou ṱomola khovhe dzo faho. Vhaṅwe vhadzulapo vho mbo ḓi lugiselela khovhe nga u ṱavhanya u itela u dzi ḽa nga matsheloni, ngeno vhaṅwe vha tshi dzi omisa u itela u dzi shumisa tshifhingani tshi ḓaho nga ṅwambo wa uri khovhe dzo vha dzi nnzhi vhukuma.
Vhavhusi vho fhindula nga u ṱavhanya, vha ṱuṱuwedza vhathu uri vha songo ḽa khovhe dzo faho sa izwi i tshi nga vha khombo kha mutakalo yavho. Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili (DWS) wo rumela tshigwada u kuvhanganya manwe a maḓi na zwipikwa. Fhedzi naho ho vha na ngeletshedzo, vhadzulapo vho bvela phanḓa na u kaṋa na u phaḓaladza khovhe idzo.
Murangaphanda wa tshitshavha Vho Phillip Munyai vhari vho tsivhudza vhadzulapo uri vha songo ḽa khovhe idzi. "Ri a takala uri vhanzhi vho thetshelesa khuwelelo, fhedzi vhaṅwe vho bvela phanḓa vha tshi ḽa khovhe idzo. Iṅwe mbilaelo yo vha i ya u tsireledzea ha maḓi. Vhunzhi ha vhadzulapo vho vha vha tshi iledza u nwa maḓi eneo, vha tshi humbulela uri a nga vha e na mulimo kana u tshikafhala. Ri a takala uri Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo ri fulufhedzisa uri maḓi o kuna nahone o tsireledzea u shumiswa," vha ralo.
Kha tshitatamennde tsho bviswaho nga vha DWS vhege yo fhiraho, ho dzhielwa nṱha uri ho no itwa ṱhoḓisiso nga ḽa 21 Nyendavhusiku kha tshiṱitshi tsha u kunakisa maḓi o tshikafhadzaho tsha Thohoyandou, magwedzho mararu a tshimbilelanaho na maḓi a tshikafhadzaho, na themamveledziso khulwane dzo vhalaho u itela u ṱola arali hu na u ḓala kana u shuluwa. Ahuna tsho tumbulwaho. Dziṅwe ṱhoḓisiso dza maḓi dzo kuvhanganywa kha buroho ya vhaendela-nga-ṋayo ya Tshitomboni nga ḽa 22 Nyendavhusiku u itela u linga arali hu na tshikafhadzo ya mutoli nga murahu ha musi ho vhonala tshithu tshine tsha nga zwipiḓa zwa mutoli tshi tshi khou papamala mulamboni. "Naho tshithu tshi tshi nga vha mapfura a bvaho kha khovhe dzine dza khou sina, muhasho u ṱoḓa u khwaṱhisedza zwenezwi nga nḓila ya saintsi," ho ṅwaliwa ngau ralo kha tshitatamennde itsho.
Muhasho wo tenda uri hu kha ḓi vha na vhuṱanzi ha tshivhangi tsho teaho tsha mpfu dza khovhe. "Maḓi e a dzhiiwa o kuvhanganywa fhethu ho kwameaho na u senguluswa kha laboratori dzo tendelwaho, Laborothari ya Muratho na Laborothari ya Zwifuwo ya Capricorn," ho amba vha DWS.
Iṅwe ṱhalutshedzo ndi ya uri khovhe dzo fa nga ṅwambo wa u fhelelwa nga muya ngomu maḓini. Nga 2005, khovhe dza maḓana, dzine dza katela catfish, yellowfish, na tilapia, dzo fa nga ṅwambo wa nḓala ya okisidzheni kha tshisima tshi re mulamboni wa Olifants kha Kruger National Park. U tsa ha maḓi na u vha hone ha dzi mvuvhu dzine dza swika 100 zwo vha zwi tshi tendiwa uri zwo ita uri hu vhe na u fhelelwa nga muya kha tshiimo tshenetsho.
Mufhiso wa nṱha kha vhupo ha Vhembe nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku na wone u nga vha wo shela mulenzhe kha thaidzo. Fhedziha, mawanwa a u thoma u bva kha Muhasho ha ṋetshedzi ṱhalutshedzo nnzhi. "Mvelelo dza u thoma dzo sumbedzisa uri zwipikwa zwoṱhe zwa vhuimo ha maḓi, hu tshi katelwa na ṱhoḓea ya okisidzheni yo ṱanganyiswaho na okisidzheni ya khemikhala, zwo vha zwi kha mikano i ṱanganedzeaho u ya nga zwilinganyo zwo randelwaho. Ngauralo, mvelelo dza u thoma dzo sumbedza uri a hu na u fhambana huhulwane ha vhuimo ha maḓi u ṱalutshedza u fa ha khovhe," DWS yo amba.
Tshiṅwe tshithu tshine tsha mangadza ndi tsha uri ndi lushaka luthihi fhedzi kha lushaka luṱanu lwa khovhe lwo wanalaho mulamboni na damuni lwo kwameaho. Naho Muhasho u sa athu ṱalusa khovhe iyi lwa tshiofisi, hu tendiwa uri ndi makriel, ine ya dovha ya vhidzwa silver catfish kana butter barbel.
Muhasho wo dovha wa humbela miraḓo ya tshitshavha uri vha songo ḽa kana u rengisa khovhe dzo faho ngauri zwi nga vha khombo khulwane kha mutakalo wa vhathu. "Muhasho u kha ḓi ḓikumedzela kha u vha khagala nahone u ḓo ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa musi mvelelo dzo engedzwaho dza ndingo na mawanwa zwi tshi vha hone," ho vhaliwa nga tshitatamennde.
Nga Ḽavhuvhili (7 Phando), ṋeḓorobo muhulwane wa Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe, Vho Freda Nkondo, vho dalela damu. "Ri fhano u khwaṱhisedza vhadzulapo uri maḓi a bvaho kha tshiṱitshi tshashu tsha u kunakisa o kuna nahone o tea u shumiswa nga vhathu. Ri khou dovha ra ṋetshedza tsivhudzo yo khwaṱhaho kha zwitshavha uri vha songo ḽa khovhe dzo faho ngauri zwi nga ḓisa khombo kha mutakalo wavho. Kha ri lindele mvelelo uri ri kone u vhona tshiitisi," vha ralo.