Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Mabindu a Elim, hu tshi katelwa na senthara khulwane dza mavhengele na zwikolo zwa fusumbe, o kombetshedzea u vala nga Ḽavhuvhili sa izwi maḓana a vhadzulapo vho dinaleaho vho thicha dzibada kha mugwalabo wa vhathu vhanzhi nga ha bada ya D4 ine ya khou tshinyala i ṱumanyaho Elim na gundo lihulwane ḽa N1.
Wo rangwa phanḓa nga vhadzulapo vha Vleifontein, musumbedzo wo thoma nga matsheloni nahone wa fhedza u swika nga masiari, wa thithisa vharengisi, vhashumi, vharengi, vhagudisi na vhagudiswa. Vhagwalabi vho vha vha tshi shumisa matavhi mahulwane a miri u itela u thivhela bada, vha tendela fhedzi vhashumi vha zwa mutakalo na vhane vha ṱoḓa ṱhogomelo yo ṱavhanyiswaho ya zwa ngalafho uri vha fhire. Vhadzulapo vha bvaho Hamaila, Hanthabalala, na Elim ndi vhe vha ṱanganela kha musumbedzo uyu.
Vhadzulapo vho pomoka Muhasho wa tshumelo dza tshitshavha, Bada, na Themamveledziso Limpopo uri vha na minwaha ya mafulufhedziso a sa bveledzwi. U dinalea havho ho ṋaṋiswa nga madalo a MEC Vho Ernest Rachoene nga ḽa 6 Phando, nga tshifhinga tshe vha ṱanganela na vhashumi kha u ṱanganya milindi dzi badani - vhagwalabi vha u dzhia vhukando vho vhona izwo hu thandululo ya tshifhinganyana nṱhani ha thandululo ya tshifhinga tshilapfu.
"Bada i kha vhuimo vhu songo tsireledzeaho kha vhashumisi vha bada, nga ṅwambo wa mvula khulwane ye ya sika milindi minzhi. Vhege yo fhiraho fhedzi, ṱhiraka ya u ḓisa zwiḽiwa yo sa tshimbila zwavhuḓi khau swikisa zwiḽiwa tshikoloni," hu amba Regina Mufamadi, muraḓo wa khorombusi vha tshikolo tsha Masindi Primary 2. Vho dovha vha bveledza mbilaelo nga ha masiandoitwa a u vala kha pfunzo.
U ya nga pulane ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha ya 2021/22 ya Dzangano ḽa Dzibada Limpopo (RAL), R46 miḽioni yo ṋetshedzwa u itela u vusuludza bada ya D4 u bva Elim u ya Malamulele. Naho zwo ralo, vhadzulapo vha amba zwauri tshumelo aingo shuma kana u tshimbila zwavhuḓi, zwine zwa ita uri goloi dzi tshinyale lunzhi-lunzhi. U vulea ha 100 km, ho fhaṱiwaho nga 2006, hu ṱanganya N1 na Malamulele nga Elim na Vuwani fhedzi zwo no tshinyala vhukuma.
Mabindu apo vhari nyimele dzi si dzavhuḓi dza bada dzi khou vhaisa nḓila ya u ḓi shuma na uḓi unḓa. "Vha fanela u fhaṱa hafhu nḓila ya u ya kha N1, ngauralo goloi dzi nga i shumisa zwavhuḓi," ho amba murengisi vha miṅwaha ya 58 Vho Roina Ngobeni. Vho engedza nga uri zwino goloi dzi dzhia nḓila iṅwe nga Louis Trichardt, zwine zwa fhungudza vhukoni havho ha u vhuyelela.
Vho Beatrice Nkhumeleni, mushumi wa Boxer Supermarket, vhari vha tikedza mugwalabo naho vho xelelwa nga awara dza mushumo. "Sa vhashumisi vha zwiendedzi zwa nnyi na nnyi, ri sedzana na khombo dza ḓuvha na ḓuvha. Vhaṅwe vhathu vha xelelwa nga vhutshilo havho nga ṅwambo wa milindi, ngeno vhaṅwe vha tshi swika nga murahu ha tshifhinga vha tshi khou ya mushumoni nau humela mahayani," vha amba.
Vha vhulanguli ha Elim Mall na mabindu o ṱanganaho navho, hu tshi katelwa na mavhengele a zwishumiswa zwa zwishumiswa na mavhengele a spaza, vho vula tshumelo nga masiari nga murahu ha musi vharangaphanḓa vha tshitshavha na vhaofisiri vha RAL vho fara muṱangano.
Vho Amelia Baloyi vha Dzangano ḽa Tshitale Taxi Association vho amba uri bada dzi si dzavhudi dzi khou vhanga u pwashea ha dzi goloi dza duvha na duvha, zwi tshi khou sukumedzela vhane vha thekhisi kha vhuleme ha masheleni nga nthani ha u lugiswa huhulwane na u vhewa ha dzibannga. "Na goloi ntswa dzi a tshinyala nga u ṱavhanya nga ṅwambo wa dzenedzi bada," vha ralo, vha tshi vhidzelela u dzhenelela nga u ṱavhanya.
Vho Wiseman Ramalwa, mukhantseḽara wa EFF kha Masipala wa Makhado na muṅwe wa vhadzudzanyi vha u gwalaba, vha ri tshitshavha tsho shumisa u thivhelwa ha bada nga murahu ha musi mbilaelo dzavho dzo no dzhielwa fhasi. Vho amba uri naho 79.8 km ya thandela ya 100 km yo no fhela u bva mafheloni a 2022, 20.2 km yo salaho - yo kwamaho thwii fhethu havho - yo vha i tshi kha ḓi vha i sa athu fhela u swika zwino.
"Vhaofisiri vho humbela awara dza 12 u itela u ṱola nyimele nahone vha fulufhedzisa u vhuya nga 08:00 nga Ḽavhuraru nga thandululo. Nyito dza tshifhinga tshi ḓaho dzi ḓo ḓitika nga mvelelo dza muṱangano wonoyo," vha amba.
Mulanguli wa vhudavhidzani wa RAL, Vho Luyanda Sithole, vho amba uri muhasho wo thoma u shuma nga kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha, Bada na Themamveledziso nahone vho humbela thuso kha muhasho uri u ya kha zwipiḓa zwa banga ḽa bada na zwone, vha vhona uri hu na u fhira ha u swikelela tshitshavha.
"Nga ṅwambo wa zwithivheli zwa mugaganyagwama, thandela ya bada ya 100km yo khethekanywa ya vha zwipiḓa. Musi u kovhelwa ha mugaganyagwama ho engedzwaho hu tshi khou ṱanganedzwa, RAL i ḓo bvela phanḓa na u ḓadza zwipiḓa zwo salaho. Nga lwa tshifhinganyana, Mishumo ya Tshitshavha i ḓo isa phanḓa na u ṱanganya migodini na u sika dzipaḽosi u itela u vhulunga tswikelelo yo tsireledzeaho," vho amba.
Vho bvisela khagala uri R46 miḽioni yo ṋetshedzwaho kha Pulane ya u Shuma ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya 2021/22 yo shumiswa u fhedza Luṱa lwa 1 na 2, lwo katelaho 46km ya bada. "Naho zwo ralo, nga nḓila yoṱhe ine ya katela u fhira 100km, 54km yo engedzwaho i kha ḓi vha i sa athu fhela, nahone zwa zwino a hu na mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho u itela u i fhedza," vho ralo.