Tshiṱori nga Maanda Bele. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
U engedzea ha u ṱhaselwa nga dzi mmbwa dza hayani vhuponi ha Muledane tsini na Thohoyandou zwo bveledza mbilaelo nga ha tsireledzo ya vhana, hu na nyofho dza uri mmbwa dzi ngavha dzo kavhiwa nga vhulwadze ha rabies vhune dzi nga vhu phaḓaladza kha vhadzulapo.
Vhadzulapo vhari ho vhigwa u ṱhaselwa nga mmbwa hu ṱoḓaho u vha nṋa u bva mathomoni a ṅwaha uno. Kha tshiwo tsha zwenezwino, musidzana wa miṅwaha ya fumi-malo o lumiwa nga mmbwa ya hayani nga Ḽavhuraru ḽo fhiraho (18 Luhuhi) ngei Muledane.
Mme a ṅwana, vhe vha humbela uri vhune ha ṅwananyana wavho vhu sa dzumbululwe, vho ṱalusa tshenzhemo sa i ofhisaho. "Yo vha i tsini na maṱavhelo, nahone ndo vha ndi tshi khou awela musi ndi sa athu u shuma vhusiku musi ndi tshi vuswa nga u vhidzelela ha ṅwana nga atshi khou ṱoḓa thuso. O vha o lumiwa kha muṱana na kha tshanḓa musi a tshi khou tamba nnḓa," vha amba.
Vho ḓou gidimisela ṅwananyana wavho vhuongeloni, he vha ṱangana na muṅwe mubebi o tsikeledzeaho o hwala ṅwana o huvhalaho. "Ndo vha ṋea tshinamelo, nahone ra ya vhuongeloni. Ṅwana wanga ha ngoya tshikoloni lwa maḓuvha o vhalaho," vha amba hafhu. Onoyo ṅwana o mbo ḓi valelwa vhuongeloni.
U bva kha zwidodombedzwa zwe zwa kuvhanganywa, vhana vhoṱhe vho wana ngalafho ya rabies sa ṱhogomelo afho vhuongeloni.
Vhadzulapo vha humbulela uri mmbwa dza hayani dzi nga vha dzo farwa nga vhulwadze ha rabies, vhulwadze vhu vhulayaho vhune ha pfukela nga kha dzi mmbwa. I fhiriselwa nga kha mare a dzi mmbwa dzo kavhiwaho, kanzhi nga u luma. Arali ya sa lafhiwa, i nga swika hune ya vhulaha muthu .
Tshimangadzo Sikhau, muimeleli wa Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhadzulapo ḽa Afrika Tshipembe (SANCO), vha ri thaidzo yo thoma nga ṅwedzi wa Phando musi mmbwa ya hayani i tshi ṱhasela iṅwe mmbwa. Mmbwa iyo yo vha i tshi khou sumbedza tsumbadwadze dza rabies, ho katelwa na u vha na vhuhali vhuhulwane na u mapulo mulomoni, dzi saathu fa mathomoni a uno nwedzi.
Mulandu wo vhigwa kha Muhasho wa Vhulimi ngei Sibasa, nahone masalela a mmbwa o rumelwa u itela u lingiwa. "Muhasho wo ri eletshedza uri ri ṅwalele mapholisa, vha tshi humbela uri mmbwa dza hayani dzi bviswe nga ngomu ha zwikhala zwa 25km. Hezwi zwi ḓo dovha zwa kwama fhethu hune ha nga Thohoyandou, Maniini, na vhupo ha tsini," Sikhau a amba.
O engedza nga uri tshivhalo tsha mmbwa dza hayani henefho fhethu tsho vha tshi tshi khou engedzea. "Ri nga si kone u ṱalula vhaṋe vhavho ngauri ndi dzine dza mona mona mahayani. Vhuimo ho no vha ha ndeme vhukuma, nahone ro lindela Muhasho wa Vhulimi u tshi ita fulo ḽa u ḓivhadza na u haela mmbwa dzo salaho."
Vho Lawrence Khodobo, muṱoli muhulwane wa SPCA ya Makhado, vho amba uri naho dzangano ḽi tshi shuma u thivhela tshiṱuhu tsha zwifuwo, u shumana na zwifuwo zwa hayani zwo wela fhasi ha masipala wapo.
" SPCA i kombetshedza Mulayo wa Tsireledzo ya Zwifuwo wa vhu 71 wa 1962, une wa tsireledza zwipuka kha dzi ṱhasela . Fhedzi-ha, a ri na maanḓa kha milayo miṱuku ya masipala. Zwililo zwa zwifuwo zwo xelaho zwi fanela u livhiswa kha masipala," Vho Khodobo vha engedza .
Vho ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha vhe na ṱhogomelo ya khwine kha mmbwa dzavho u itela u thivhela u beba hu sa langei na u gonya ha zwigwada zwa dzi feral. "U sa ṱhogomela zwi thusa u langa tshivhalo tsha mmbwa. Arali vhathu vha sa dzhieli nṱha hezwi, zwigwada zwi sa ṱoḓei zwi bebwa ḓakani hu si na u ṱangana ha vhathu, u aluwa u itela u ḓifara sa zwipuka zwa ḓaka. Hezwi zwi na khombo kha zwitshavha," vha ralo.
Vhuḓidini ha u khwaṱhisedza u bvelela ha vhulwadze ha rabies ho sumbedza u sa vha hone mathomoni a vhege ino. Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze a Vhuḓaho (NICD), tshine tsha tevhela milandu yoṱhe yo khwaṱhisedzwaho, tshi na mutevhe wa vhulwadze ha rabies sa nyimele ya zwa ngalafho i ḓivheaho ya Khethekanyo ya 1, zwine zwa amba uri i tea u vhigwa nga u ṱavhanya. Musi muṅwe mulandu wa rabies wo rekhodiwa Limpopo nga 2024, a hu athu sumbedzwa milandu miswa ṅwaha uno.
Nga nnḓa ha mmbwa, zwiṅwerekhodiwa - u katela na zwimange, kholomo, nngu, na zwipuka zwa ḓaka, zwi ngaho dzi phunguwe - zwi nga dovha zwa hwala honoho vhulwadze. Vhaṋe vha zwifuwo vha khou eletshedziwa uri vha haelise zwifuwo zwavho ṅwaha muṅwe na muṅwe vha ṱoḓe zwiga. Muṅwe na muṅwe o lumiwaho nga mmbwa u fanela u ṱoḓa ngalafho ya u ṱavhanya ya zwa ngalafho.