Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Musi u fhaṱwa ha luvhanḓe lwa Waterval hu tshi thoma nga 2017, vhadzulapo vho vha vho fulufhedziswa mishumo, zwikhala zwa mitambo yapo, na tshiimiswa tshine tsha ḓo ḓisa u ḓikukumusa nga tsho kha tshitshavha. Nga murahu ha miṅwaha ya ṱahe hone ho no shumisiwa masheleni a paḓaho miḽioni dza fumbili malo, luvhanḓe ulo ndi fhethu hune ahu athu fhela u swika zwino.
Zwe zwa vha zwi tshi vhidzwa sa tshiga tsha mvelaphanḓa zwino zwo ima tsere sa ganda ḽa u ṱavha ḽi re na ṱhodzi i songo fhelelaho. Mahatsi o ṱavhiwa ṅwaha wo fhiraho fhedzi ahuna we a kana nga kha mitambo sa zwe ndivho yovha yo tiisiwa zwone, nahone vhatambi vhapo vha khou bvela phanḓa vha tshi ita dzi nḓowenḓowe dza mitambo fhethu hune ha vha na buse, hu songo tsireledzeaho.
Mushumo uyu wovha wo itelwa u shandukisa mudavhi wapo wa ya u vha tshitediamu tshine tsha kona u shumiswa u farela hone mitambo uya ngau fhambana, vhuṱambo na dzithonamende. Fhedzi vhakonṱiraka vho shandukisiwa lunzhi-lunzhi, maḓuvha a u fhedza mushumo a lozwea, nahone Masipala wa Makhado a u athu ṋea vhadzulapo ṱhalutshedzo i Pfhalaho kha zwoṱhe zwine zwa khou itea.
Mutambi wa bola ya milenzhe wapo Victor Chabalala ubva kha thimu ya 7 Stars uri u lenga u fhela ha luvhanḓe zwi dovha zwa kwama vhatambi vha mitambo u fana na vhatambi vha bola ya milenzhe. "Zwi a konḓa u gudisa kha midavhi i re na buse. Mabutsu ashu na bola dzi a ṱavhanya u ṱahala, nahone a hu na tsireledzo. Musi ri tshi tamba kule kha midavhi yo teaho, ndi khaedu khulwane. Ri ḓo takala vhukuma arali tshitediamu tsho fheleledza tsho fhela."
Nga ḽa 16 Khubvumedzi, EFF Makhado Subregion yo ranga phanḓa mu natsho u ya ofisini dza masipala ngei Waterval u itela u ṋetshedza memorandamu wa ṱhoḓea. Vhadzulapo vho ita khuwelelo ya phindulo nga ha tshitediamu, musi tshi tshi ḓo fhela, na musi tshitshavha tshi tshi ḓo fheleledza tsho kona u tshi shumisa. Memorandamu wo amba uri tshitshavha tshi nga dzhia mafhungo zwanḓani zwavho arali hu si na tsho itwaho.
Mushumo wo ṋetshedzwa masheleni nga kha Mukovhe wa Themamveledziso ya Masipala (MIG), na zwithu zwa nṱha u bva kha masipala. Nga nwaha wa mu vhalelano wa 2021/22, R12.54 miḽioni yo vha yo no shumiswa. Luṱa lwa vhuraru lwo avhelwa R28.4 miḽioni, khathihi na R2 miḽioni dzo engedzwaho. A zwi athu vha khagala arali ṱhanganyelo iyi i tshi katela mushumo woṱhe kana ndi luṱa lwa u fhedzisela fhedzi.
Miraḓo ya Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhadzulapo ḽa Afrika Tshipembe (SANCO), hu tshi katelwa na Vho Rhulani Machumele, vho pomoka vhaofisiri uri vha khou tambisa masheleni. "Vho ṱavha mahatsi ṅwaha wo fhiraho fhedzi a vho ngo vhuya vha fhedza mudavhi. Mushumo uyu wo no kokodza miṅwaha na minwaha u kati. A ri ḓivhi uri ndi nnyi ane a fanela u vhonwa mulandu, fhedzi zwi pfala nau vhonala u nga tshelede ya tshitshavha i khou tambisa," vho ralo.
Mushumo wo imiswa lunzhi-lunzhi. Vhakonṱiraka vha vhonana mulandu wa u lenga, ngeno masipala wo sedzana na u pomokwa ha mbadelo dza murahu. Datumu dza u fhedza dzo ḓa dza ṱuwa. Rakonṱiraka wa zwino, Mvuno Geo-invironmental Civil and Construction, vha ri mudavhi na bada zwi kha ḓi vha zwi sa athu fhela sa izwi vho lindela zwishumiswa zwi bvaho nnḓa. "Ri lavhelela u fhedza mafheloni a Tshimedzi, zwi tshi bva kha uri zwishumiswa zwi swika lini," ho amba mulanguli wa fhethu.
Nga ṅwedzi wa Shundunthule 2024, muambeli wa tshenetsho tshifhinga wa masipala Vho Louis Bobodi vho fulufhedzisa uri tshitediamu tshi ḓo vha tsho no lugela nga ṅwedzi wa Fulwi . Honoyo ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽo fhira hu si na mvelaphanḓa. Nga dzi 22 Ṱhangule ṋaṅwaha, muambeli muswa Vho Mpho Rathando vho humbelwa zwidodombedzwa nga ha zwithu zwine zwa ḓo ḓura, u lenga, na mushumo wavhuḓi vhukuma. Naho ho vha hu tshi tevhelwa lunzhi-lunzhi, phindulo nthihi fhedzi ye ya vha hone u swika zwino yo vha i ya uri: "Masipala u ḓo amba musi mushumo wo no fhela."