Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Tsheo ya Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe ine ya vhonala i sa ṱoḓei ya u renga malori mavhili a u vhora maḓi nga mutengo wa masheleni a fhiraho R11 miḽioni yo ita uri vhunzhi ha vhathu vha lile vhukuma. Nga murahu ha miṅwedzi i fhiraho mivhili musi maṱiraka o no ḓiswa, vha kha ḓi ima vha sa shumi ofisini dza masipala ngauri a hu na we a isa khumbelo ya zwipiḓa na zwishumiswa zwine zwa ṱoḓea u itela u thoma u shuma.
Masipala wo ṱhaselwa miṅwahani ya zwenezwino nga ṅwambo wa u kundelwa u ṋetshedza maḓi kha zwitshavha zwinzhi u mona na tshiṱiriki. Nga 2024, Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe yo dzhenelela nga murahu ha musi masipala wo kundelwa u ṋetshedza pulane ya u vhona uri hu na mbetshelo ya maḓi i shumaho zwavhuḓi. Fhethu hunzhi, zwitshavha zwi ḓitika nga maḓi ane a ḓiswa nga dziṱiraka.
Zwine zwa ṋaṋisa mafhungo ndi uri vhunzhi ha zwigwada zwa masipala zwa malori a maḓi a zwi shumi. Ndi malori a 8 fhedzi kha a 25 ane a khou shuma zwa zwino. U sa kona u ḓisa maḓi zwi amba uri vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vha kombetshedzea u renga kha vharengisi vha phuraivethe.
Kha ri oda dzi milonga ya maḓi
A hu na u ambiwa ho itwaho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ya zwenezwino ya masipala (IDP) ya zwishumiswa zwa u ṱoḓa zwa u vhora. IDP i tea u shuma sa ḽiṅwalo ḽa u pulana ḽa tshiṱirathedzhi u livhisa tshumiso ya masheleni yo raloho.
Kha mugaganyagwama wa 2025/26, hu na ṱhalutshedzo nnzhi dza mishumo ya u vhora, iṅwe na iṅwe i na ṱhanganyelo yayo ya mutengo, fhedzi a i na kha u renga zwishumiswa zwa u vhora. Mugaganyagwama wa ṅwaha wo fhiraho na wone a wo ngo amba nga ha tshumiso ya masheleni yo pulaniwaho yo raloho.
Kha muvhigo wa u ṱola wa vhukati ha ṅwaha wa 2024/25, rigi ya u vhora i bvelela nga u ṱavhanya, na R9,565,217 yo ṋewaho u renga "1 x U Ṱola Rig".
Fhungo a si ḽa uri u bindudza kha rigi nthihi kana nnzhi dza u vhora zwi nga si pfesese. U ya nga mbalo mbalo dza mugaganyagwama wa zwenezwino, masipala u shumisa masheleni a ṱoḓaho u vha R90 miḽioni nga ṅwaha kha u vhora milonga miswa na u vusuludza i re hone. Mutengo wo randelwaho wa u vhora milonga miswa tsini na Limpopo river, Musina u ṱoḓa u swika kha R7.5 miḽioni.
IDP ya zwenezwino i amba uri 755 kha ya tshiṱiriki ya 3,650 a i shumi, nahone i fhiraho R15 miḽioni nga ṅwaha i ṋetshedzwa u vusuludzwa.
Muambeli wa masipala Vho Moses Shivambu vho hanedza uri tsheo ya u renga malori a u vhora yo vha i tshi khou ṱavhanya. Vho amba uri zwo bveledzwa nga u ṱanganelana na zwitshavha nga tshifhinga tsha therisano dza u shela mulenzhe kha tshitshavha.
Vho Shivambu vhari masipala wo renga malori mavhili a u vhora milonga nga mutengo wa R11,072,639 u bva kha Key Spirit Trading 218. Vho vhudziswa nga ha maitele a u renga, vho amba uri a vho ngo itwa nga thandela fhedzi nga kha Muhasho wa Gwama wa Lushaka.
U vhora dziṱiraka dzi si na dzi drill?
Tshiitisi tsha uri malori o ima a sa shumi fhethu hune ha pakiwa hone hu vhonala hu uri o ḓiswa hu si na zwiṅwe zwipiḓa na zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa.
"Zwi vhonala uri muṋetshedzi wa tshumelo o sumbedza uri dziṱiraka a dzi khou ḓa na zwishumiswa zwi shumiswaho zwi ngaho rodo dza drill na zwipiḓa nahone hezwi zwo tumbulwa nga murahu ha u ḓiswa," hu amba Vho Shivambu. Vho engedza nga uri zwithu zwo laedzwa u bva tsheetsho nahone zwi ḓo ḓiswa hu si kale.
Vho Shivambu vho tenda uri masipala zwa zwino a u na vhashumi vho teaho u shumisa dzi rigi, fhedzi vho amba uri vhashumi vha re hone vha ḓo gudiswa.
Vho dovha vha vhudziswa nga ha pulane dza masipala dza u lugisa malori ayo a 17 o pwasheaho a maḓi. Vho ri: "Ro no thoma nga u lugisa malori a maḓi." Vho Shivambu vho engedza nga uri masipala o langa maboro a 3,640, ane a 2,895 a vha a tshi khou shuma na u ṋetshedza vhadzulapo.
Tshitshavha a tshi na vhuṱanzi
Tshiṅwe tsha zwigwada zwine zwa timatima nga ha u renga ndi Tshigwada tshi vhilaedziswaho tsha Vhembe. Murangaphanḓa wayo, Phathutshedzo Mukhanga, vho sumbedza u tshuwa nga u shumisa tshelede, vha ri dziṱiraka a dzi khou ita tshithu u itela u bvisa ṱhahelelo ya maḓi a tshiṱiriki. "Ro vha ri tshi khou lila maḓi lwa tshifhinga tshilapfu tshine ra nga tshi humbula. Ri a timatima vhukuma uri ndi ngani u ṱavhanya u renga malori a songo fhelelaho ane a nga si shumiswe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu si kale. Ri na madamu manzhi o ḓalaho ane a nga ṋetshedza maḓi kha vhadzulapo vhoṱhe fhedzi a shumiswa u ṋetshedza zwitshavha zwa kule ngeno vhadzulapo vha henefho vhe na ḓora. Ri sokou humbulela uri malori mavhili ndi tshiṅwe tsha vhufhura ha tshelede u itela u vhuedza dziṅwe khonani," vho ralo.
Uya nga ha vhone, masipala a u na lutamo lwa u ṋetshedza vhadzulapo maḓi. "Masipala u na zwisima zwinzhi zwa maḓi, fhedzi ndi zwiṱuku fhedzi zwine zwa khou shuma ngeno zwo salaho zwi tshi kha ḓi vha zwo ima. Vhaṅwe vha na vhukhakhi vhuṱuku ha mitshini, fhedzi a vha khou vhu lugisa. Hu na mikano minzhi i sa shumiho ine ya ṱoḓa u lugiswa huṱuku fhedzi i sa lugiswa," Vho Mukhanga vho ralo.
Mulwela-mbofholowo wa tshitshavha na murangaphanḓa wa DA kha dzingu Vho Thelma Marole na vhone vho sasaladza u renga uhu. Vho amba uri vho bvisela khagala mbilaelo nga tshifhinga tsha ḓiresi ya tshiimo tsha tshiṱiriki musi hu tshi ḓivhadzwa uri maṱiraka o rengwa.
"U renga uhu hu a timatimisa vhukuma. Tsha u thoma, hu fanela u vha na zwidodombedzwa musi ni tshi renga nahone kha ino ro mangadzwa nga u vhona malori o ḓiswaho nga zwiṅwe zwishumiswa zwi si na mushumo. Maṱiraka a ṱoḓa vhutsila ho khetheaho, nahone masipala a u na vhareili vho raloho uri vha a shumise. Tshumelo yo vha fanelaho," vha ralo.
Vho Marole vho engedza nga uri vho vha vha tshi khou vhilaedziswa nga nḓila i fanaho nga tshivhalo tsha zwa maḓi zwo imaho zwi sa shumi nṱhani ha u ḓisa maḓi kha zwitshavha.