Tshiṱori nga Thembi Siaga na Kaizer Nengovhela. Ṱhalutshedzo nga hathutshelo Raliphaswa.
U fhaladziwa ha huṅwe ha fhethu nga vha Masipala wapo wa Makhado vhege yo fhiraho zwo ṱanganedzwa nga vhunzhi ha vhadzulapo vha Louis Trichardt, naho hu si vhoṱhe vhe vha takalela u vhona mahaya avho a miṅwaha i si gathi yo fhiraho o fhaladzwa. Musi mbondo dza tshiṅwe tshifhaṱo tsho ṱutshelwaho tshi tshi thoma u fhela, vhashumi vha zwa vhudzekani vhe vha vha vha tshi dzula henefho vho sasaladza zwiito izwo vhari ndi zwi songo kunaho nga vhashumi vha masipala, vha ita na dzi tshutshedzo uri vha ḓo engedza mbadelo dza "tshumelo" dzavho.
Nnḓu ine ya vha kha khona ya tshiṱaraṱa tsha Grobler na Joubert , ine yashumiswa nga vhafumakadzi vhaurengisa muvhili vhane vha shumela khayo, ndi tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwo vhalaho zwo ṱanganedzwaho nga thimu dzi bvaho kha Masipala wa Makhado. Mushumo uyu, we wa thoma nga ḽa 12 Khubvumedzi, wo vha wo rangiwa phanḓa nga Ṋeḓorobo wa masipala wapo wa Makhado Vho Dorcus Mboyi.
Vhege yo fhiraho, gurannḓa iyi yo vhiga nga ha u fhaladziwa ha fhethu he havha hu tshi shumiswa u vusulula zwithu zwi siho mulayoni tshine tshovha tshi tshi khou shuma fhethu hune ha dzula vhathu. Masipala a wo ngo bvisa mathukhwi oṱhe fhedzi, fhedzi wo dovha wa thutha zwifhaṱo zwe zwa vha zwo fhaṱiwa henefho fhethu zwi siho mulayoni. Mufunzi wapo we a vha a tshi khou shumisa tshiṱitshi tsha u vhuedzedza zwithu zwo shumiswaho u bva nga 2019 o ṋetshedzwa ndaṱiso ya mashele ya masheleni paḓaho R733,709.80.
Vhadzulapo tsini vhe vha vha vho konḓelela u sa leludzwa ha u tshila tsini na fhethu hune hovha hu tshi posiwa hone mathukhwi vhari vho femuluwa uri masipala wo fheleledza wo thoma u tevhedza milayo yawo. I tshi tikedzwa nga Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe, Muhasho wa zwa Muno, na khamphani dza tsireledzo dzapo, masipala wo fhaladza zwifhaṱo zwi fhiraho fumi-mbili zwo dzhiiwaho zwi siho mulayoni na u bvisa mabindu ane a khou shuma hu tshi khou hanedzana na milayo ya masipala.
Masipala wo amba uri ho bviswa ngeletshedzo lwa tshivhalo phanḓa ha musi hu tshi fhaladziwa zwifhaṱo, hu tshi katelwa na nḓivhadzo dza tshitshavha, u phaḓaladzwa ha zwibammbiri, mafulo a u ṱanganya vhathu, na bodo dza tsivhudzo dza fhethu afho.
Mimasipala yapo i a kombetshedzea u kombetshedza u tevhedzwa ha zwikimu zwa thendelo ya mavu na milayo ya u fhaṱa. Arali vhaṋe vha thundu vha sa dzhiele nṱha ngeletshedzo, masipala u nga ita khumbelo kha khothe ya ndaela ya u thutha zwifhaṱo zwi siho mulayoni kana u thivhela u fhaṱa huṅwe hu siho mulayoni. Vhaṋe vha thundu vha dovha vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱoḓa u kunakisa thundu na u bvisa zwivhumbeo.
Nedorobo wa Makhado Vho Dorcus Mboyi vhari u fhaladza uhundi hone mathomo fhedzi. "U fhaladziwa huhulwane hu khou ḓa, nahone mabindu manzhi a siho mulayoni a ḓo valwa. Makhado hu nga si vhuye ha vha fhethu ha u tamba ha u sa tevhedza mulayo. Ri ṱanganedza mabindu are mulayoni na vhaṋe vha vhudzulo vha re na pfanelo, nahone a ri nga ḓo ima u swikela tshiṱaraṱa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi tsireledzea nahone tshi tshi tevhedza."
Fhedzi vhashumi vha zwa vhudzekani vhe vha vhona "ofisi" yavho ya miṅwaha isi gathi yo fhiraho i tshi khou thuthwa nga Ḽavhuṱanu ḽo fhiraho a vho ngo takadzwa na luthihi. Nnḓu ye vha i dzhia yo vha yo swa zwiṱuku miṅwahani yo fhiraho nahone yo vha yo no lambiwa isi tsha shumisiwa nga muthu.
Musi thimu dza masipala dzi tshi swika na vha TLB(magandakanda) na miṅwe mitshini mihulwane, vhashumi vha zwa vhudzekani vho thoma u semana, vha tshi vha pomoka uri a vha ṱhonifhi pfanelo na tshirunzi tshavho.
Muṅwe mushumi, we a humbela uri a songo bulwa dzina, o ri: "Vhashumi vha masipala vha ri vhidza nga madzina, nahone ṋamusi vho thutha ofisi yashu. Inwi vha khou ri vhaisa. Vha fanela u ri dzhia sa vhathu, sa zwine na ita musi ni tshi ri humbela uri ri vouthe. Hevha vhathu vha ḓa fhano nga tshifhinga tsha dzikhetho u itela u ri humbela uri ri vouthe - nga nḓilaḓe?"
Vhafumakadzi vhari vho shumisa tshifhaṱo sa haya havho na ofisini yavho. U fheliswa hayo zwo ita uri vha vhe na vhushayatsireledzo, zwine zwa kombetshedza vhaṅwe uri vha humbule nga ha u shumisa zwiṱaka zwi re tsini sa fhethu hau shumela. Vho dovha vha sevha uri vha nga engedza mbadelo dzavho nga ṅwambo wa zwenezwo.
Vhadzulapo vhane vha dzula tsini na afho vho amba uri vho neta nga zwiito zwi siho mulayoni zwine zwa itea ngomu ha hune vha dzula hone, zwe vha amba uri hovha hu tshi khou shumiswa sa fhethu hau rengiswa vhudzekani na nnḓu ya zwidzidzivhadzi. Mbilaelo dzo vha dzi tshi katela nndwa dza musi vhathu vho kambiwa, u ḓisa zwithu nga awara dzoṱhe, na u fhiswa ha thambo dza pulasitiki dzo tswiwaho murahu ha nnḓu.
Muṅwe mudzulapo o ri: "Hu dzula hu na dzi khuḓano na u lwa vhukati ha vhashumi vha zwa vhudzekani nga ha vharengi kana tshelede, nahone zwiputelo zwi shumiswa zwa uḓi tsireledza kha zwa vhudzekani zwi ṱanganya tshiṱaraṱa." O engedza nga uri nnḓu yo dovha ya shuma sa "nnḓu ya tsireledzo" ya vhatshinyi, na uri mbilaelo kha vhavhusi a dzo ngo dzhielwa nṱha.
Muṅwe mushumi wa zwa vhudzekani, we a humbela u ṱalulwa sa Fridah fhedzi, o ri masipala a ungo vhuya wa vha vhudzisa musi u sa athu u thutha tshifhaṱo. "Vho thoma u thutha nnḓu dze ra vha ri tshi rengisa mivhili yashu, vha ri dzi mbekanyamaitele a dzi tevhelwi," o ralo. "Vhunzhi hashu ri na vhana vhane vha ḓitika nga riṋe. Vhaṅwe vhashu ri fhano nga ṅwambo wa vhushai, u shaea ha mishumo, kana miṱa i tambudzaho. Zwi a konḓa u tshila kha heḽi bindu, zwihuluhulu nga muṱaṱisano u bvaho kha vhaṅwe vhashumi vha zwa vhudzekani."