Tshiṱori nga Thembi Siaga na Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Khuwelelo ya u vhuedzedza zwithu zwine zwa vha na khanedzano zwine zwa khou shuma u bva kha thundu ya vhudzulo ngei Louis Trichardt zwo fheleledza zwo valwa nga Masipala wa Makhado, nga murahu ha miṅwaha ya rathi vhahura vho thoma u gungula. Muṋe wa fhethu , mufunzi wa henefho, zwino u khou humbela u sa ḓivhiwa, a tshi amba uri o vha a sa zwi ḓivhi mathomoni uri zwine a khou ita zwo vha zwi siho mulayoni.
Tshiṱiriki tsha u vhuedzedza zwithu zwo no shumiswaho tsho vha tshi tshi khou shuma u bva kha Tshiṱaraṱa tsha Anderson 65 u bva nga 2019. Tshimela, Green Mulalo U Ṱuṱuwedza U shumiswa hafhu, tsho tshimbidzwa nga Mbulaheni Khorombi ya Kereke ya Tshikhiresithe ya Fulaheni ngei Mpheni. Thundu i kwameaho yo khethekanywa sa Residential 1, ine ya sa tendele muṋe wayo u shumisa bindu u bva khaḽo.
Naho khamphani ya Khohorombi yo ṅwaliswa nga mulayo, yo vha i tshi khou shuma u bva kha thundu ya vhudzulo i songo khethekanywaho kha mabindu. O tenda vhukhakhi fhedzi a humbela khathutshelo. "Ndo vha ndi sa zwi ḓivhi uri zwi khou lwa na mulayo mathomoni ngauri ndo vha ndi tshi humbula uri tshiṱemmbe tsho zoned Residential 4, nahone ndo vha ndi tshi nga shumisa bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe. Masipala wo mmbudza nga 2023, nahone ṅwaha uno ro ita na u lingedza u vala, fhedzi ndo vha ndi sa koni u langa. Ndo vha ndi na vhashumi vha 75 zwi tshi bva kha nṋe. Zwino a vha na tshithu tshine vha nga ḽa," o ralo.
Vhege yo fhiraho, ho vha na mushumo wa ndeme kha fhethu hune ha katela miraḓo ya Muhasho wa vhuendi wa Masipala wa Makhado musi thimu dza u kunakisa dzi tshi dzhena na dzi TLB na dziṱiraka dza u posa u itela u bvisa mathukhwi oṱhe a tshiṱiriki tsha u vhuedzedza zwithu fhethu hune ha dzula vhathu. Hezwi zwo tevhela u dalelwa ha fhethu nga Masipala wa Makhado nga 14 Lambamai ṋaṅwaha, he masipala wa laedza Khorombi u bvisa fhethu. Hezwi a zwo ngo itea, sa izwi hu si na zwo iteaho musi masipala, nga ḽa 28 Luhuhi 2022, u bvisa Luṅwalo lwa u thivhela u shumisa thundu u itela u shumisa thundu u itela ndivho dza u shumisa hafhu na u bvisa zwishumiswa zwoṱhe zwa mathukhwi nga kana phanḓa ha ḽa 10 Ṱhafamuhwe 2022. Hafhu, Khorombi yo kundelwa u tevhedza.
Ngauralo, lwa miṅwaha miraru na hafu yo fhiraho, Khorombi o vha a tshi zwi ḓivha uri u khou shumisa tshiṱiriki tshawe zwi siho mulayoni. Naho zwo ralo, zwino u a ṱaṱa uri o vha a tshi khou zwi ita u itela u vhuyedza vhukuma vhathu vhe a vha shumisa. Samusi u shaea ha mishumo ho no vha nṱha, vhaṅwe vhashumi vha ri zwino vho sala vha si na fulufhelo.
"Ndo no shuma fhano lwa miṅwaha miṱanu nahone ndi na ṅwana kha pfunzo ya nṱha ane a ḓitika nga mushumo uyu," ho amba Vho-Mboneni Makhethekhithe vha bvaho Midoroni. "Ri khou sedzana na nḓala zwino ngauri tshimela tsho vala. Ro vha ri tshi wana R3,500 nga ṅwedzi. Arali hezwi zwa bvela phanḓa, ri ḓo kombetshedzwa u vhuyelela zwiṱaraṱani, nahone vhaṅwe vhashu vha nga kha ḓi tswa."
Fhedziha, Khohorombi a yo ngo kona u khwaṱhisedza arali vhashumi vhawe vha 75 vhe vhashumi vha "mulayo" vho ṅwaliswa kha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo (UIF). Nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe, o ri, o lingedza u isa bindu kha Mpheni, fhedzi mulilo wo fhelisa vhunzhi ha zwishumiswa. O engedza nga uri muhulwane wa henefho nga murahu o mu ṋea shango, fhedzi tshikhala tsho no ḓala.
"A thi vhoni mulandu wa masipala, fhedzi vha fanela u pfesesa uri ndo vha ndi tshi khou lingedza u thusa vhathu fhedzi uri vha tshile. Arali vha nṋea tshikhala tsho teaho, ndi nga vhuisa mishumo," o ralo.
Fhedzi vhadzula tsini vhavho Khohorombi a vho ngo ṱuṱuwedzwa nga khumbelo dzawe dza khathutshelo kha ene na vhashumi vhawe.
Kha vhadzula tsini vhe gurannḓa ya amba navho - vhe, nga ṅwambo wa mbilaelo dzi re khagala dza tsireledzo, vha khetha u sa ḓivhea vha ri a vha pfeli vhuṱungu nga nḓila naho i ifhio kha mufunzi kana vhashumi vhawe vha 75 vhe a vha a tshi khou amba. "Sa munna wa labi, o vha a tshi zwi ḓivha uri zwine a khou ita zwo vha zwi siho mulayoni. A hu na tshiitisi. U itela khathutshelo. U itela u khathutshela na u humbela vhushai kha vhathu vhane vha mu shumela a zwi ṋei tshiitisi tsha vhuleme vhu sa vhonali na vhu re na tshika vhune ra fanela u vhu konḓelela miṅwahani yo fhiraho. U fhisa ha zwishumiswa tshifhinga tshoṱhe, u kavhiwa nga mbevha nahone khamusi tshikafhadzo ya maḓi a fhasi ha mavu yo vha i sa sokou vha na khombo kha mutakalo wa muṅwe na muṅwe, fhedzi zwo dovha zwa kwama nga nḓila i mangadzaho ndeme ya thundu dzashu," vha dovha vha kwama nga nḓila i mangadzaho ndeme ya thundu ambiwa. Vho dovha vha amba uri vhunzhi ha vhathu vhane vha mu shumela ndi vhatsinda vha siho mulayoni. Vho ri: "A vho ngo xelelwa nga mishumo yavho, vho sokou pfulutshela fhethu huswa."
Muambeli wa masipala wa Makhado Vho Mpho Rathando vho khwathisedza uri lino lino la u vhuyedzedza zwithu zwo no vhuya ḽa vha lo valiwa ngauri lo vha li tshi khou pfuka milayo ya masipala yo vhalaho na milayo ya u pulana. "U valwa ho vha ho tendelwa nga ndaulo ya Masipala wa Makhado, u ya nga Tshikimu tsha u Shumisa Mavu tsha Makhado, 2009, na Mulayo wa Makhadzi wa Makhathi na Mveledziso ya Mavu, 2016. Mihanga iyi i livhisa tsheo dzoṱhe dza u shumisa mavu na u kombetshedza mavu a masipala," ho amba Rathando.
Musi vha tshi vhudziswa uri masipala wo pulana hani u thivhela u pfuka ha tshifhinga tshi ḓaho ha lushaka ulu, Vho Rathando vho amba uri masipala vho ita ṱhoḓisiso dza fhethu tshifhinga tshoṱhe u itela u vhona uri hu tevhedzwa milayo ya u shumisa mavu na u pulana. "U engedza kha zwenezwo, ro ḓikumedzela u ṱanganelana na vhashumisi vha mabindu a si a fomalaho u itela u ṋetshedza vhulivhisi nga ha ṱhoḓea dza ndaulo, u tikedza mishumo i re mulayoni, na u fhungudza u thithisea ha u ḓitshidza hune zwa konadzea," vho ralo.
Nga murahu ha u ya kha vhoramafhungo, vha Masipala wa Makhado vho ḓivhadza uri, nga nnḓa ha u vala tshimela, Mufunzi Vho Khohorombi na vhone vho vha vho rwiwa nga ṱhamu ya R733 709. Rathando o ri: "Mulandu uyu ndi tsumbo ya bugu ya u guda ya u sa tevhedza mulayo ine a i nga ḓo konḓelela."
Ṱhoho ya tshifanyiso: