Tshiṱori nga Maanda Bele na Kaizer Nengovhela. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Bada mbili dzine dza kha ḓi tou bva u fhaṱiwa dzo ṋekedzwa zwitshavha zwa Masipala wapo wa Makhado ṅwedzi wo fhiraho, zwine zwo ḓou takadza vhukuma vhadzulapo. Fhedziha, mishumo iyi yo ḓa na mutengo muhulwane, u fhira kule mugaganyagwama wa u thoma na u dzhena nga vhuronwane kha zwishumiswa zwa masipala.
Mishumo yoṱhe mivhili yo itwa nga khamphani dzine dza vha dza ramabindu ane a ḓivhea khwine ane ndi Bruce Mohlaba u bva Burgersfort. Dzibada dzo vha dzo fhaṱiwa nga zwidina madzuloni a tshikonṱiri, nga ṱhanganyelo ya mutengo wo ṱanganaho u fhiraho R95 miḽioni.
U dzhena kha bada ya Makatu-Tshikota
Nga Ḽavhuvhili, ḽa 26 Ṱhangule, bada ya u swikelela ya Makatu-u swika kha Tshikota ye ya vha yo lindelwa lwa tshifhinga tshilapfu yo ṋekedzwa tshitshavha tshapo lwa tshiofisi nga Ṋeḓorobo vha masipala wapo wa Makhado Vho Dorcus Mboyi. Bada ya 4.1-khiḽomitha yo fhaṱiwa nga mutengo wa R42.11 miḽioni.
Musi vha tshi amba kha vhuṱambo ha u ṋetshedza kha Holo ya Lushaka ya Kale ngei Dzanani, Vho Mboyi vho amba uri bada yo swaya vhukando vhuhulwane ha u khwinisa tswikelelo ya vhadzulapo vha Wadi 33. "mushumo uyu ndi vhuṱanzi ha u ḓikumedzela ha masipala kha u ṋetshedza themamveledziso dzine dza khwinisa matshilo a vhathu," vho ralo. "Ri livhuwa na u ṱanganedza vhadzulapo nga u sa fhela mbilu havho na u bvela phanḓa na u ṱanganelana musi ri tshi khou shuma kha tshipikwa itshi."
Nḓila, ye ya dzhia miṅwedzi ya 30 u fhedziwa, yo sedzana na khaedu dzo vhalaho, hu tshi katelwa na khanedzano dza u thola vhashumi, u pfulutshela ha thambo dza muḓagasi dza Eskom, na vhuleme ha maḓi a fhasi ha mavu. Vhubindudzi ha Tshiamiso ho fhaṱa bada, hune vha Denmark vha Dane vho tholiwaho sa muinzhiniyara wa zwa vhueletshedzi. Nedorobo Vho Mboyi vho khwaṱhisedza uri khamphani dzoṱhe dzo tholwa nga kha maitele a vhulanguli ha nḓisedzo ya masipala, zwi tshi tshimbilelana na Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni wa Masipala (MFMA).
Vhadzulapo vha ri bada ntswa i ḓo fhungudza vhukuma tshifhinga tsha u tshimbila na u khwinisa tswikelelo vhukati ha Makatu na Tshikota, zwi tshi khou ṱuṱuwedza mushumo wa ikonomi yapo. Naho zwo ralo, vhanzhi vho sumbedza u mangala nga mutengo muhulwane. Mushumo wo ṋetshedzwa masheleni nga kha Mukovhe wa Themamveledziso ya Masipala (MIG). Kha tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha 2022/23, mutengo wo lavhelelwaho wo vhewa kha R5 miḽioni, na u engedzwa ha R19 miḽioni zwo avhelwaho ṅwaha u tevhelaho na R17 miḽioni ṅwaha nga murahu.
Mushumo uyu wo fhiwa lwa tshiofisi kha Tshimiso Trading nga R36.45 miḽioni nga 21 Lambamai 2022, na datumu ya u thoma nga duvha lithihi na datumu ya u thoma ya u fhedza ya dzi 30 Tshimedzi 2023, nga murahu yo engedzwa u swika nga dzi 28 Fulwi 2024.
Bada ya Ring ya Kiḽiniki ya Midoroni
Vhuṱambo vhu fanaho ho vha hone ngei Midoroni musi Ṋeḓorobo Vho Mboyi vha tshi khou ṋetshedza Bada ya Kiḽiniki ya Midoroni, fhethu ho ṱanḓavhuwaho ha khiḽomitha dza 5.8 ho fhaṱiwaho nga mutengo wa R52.97 miḽioni. Konṱiraka yo ṋewa Mabatiavi Trading 43, iṅwe ya khamphani dza Mohlaba. U fhaṱiwa ho thoma nga ṅwedzi wa Ṱhangule 2023 nahone ha fhela nga ṅwedzi wa Fulwi ṋaṅwaha.
Nga tshifhinga tsha u ṋetshedza nga ḽa 7 Ṱhangule, Vho Mboyi vho humbela tshitshavha uri tshi tsireledze nḓila ntswa. "Ni songo fhisa mathaela kha hedzi bada. U na vhuṋe, na u a tsireledza, u itela uri ri kone u bvela phanḓa na u fhaṱa dzibada kha miṅwe miḓi," vho ralo.
Murangaphanda wa sialala wapo Vhakoma Vho Kedibone Foromo vho tanganedza mushumo uyu. "Nḓila iyi i ḓo shandula matshilo, zwa ita uri zwi lelutshele vhathu vhashu u swikelela zwikolo, dzikiḽiniki, na mimakete. Ndi phaṱhutshedzo ya vhukuma kha tshitshavha tshashu," vho ralo.
Mutengo wa nṱha wa mushumo wo vusa mbudziso, vhaṅwe vha tshi sumbedza uri zwi nga vha zwo vha zwi tshi khou ḓura u fhaṱa bada nṱhani ha u i vula.
Musi mushumo u tshi ḓivhadzwa nga 2022, ṋeḓorobo wa tshenetsho tshifhinga Vho Samuel Munyai vho amba uri R1 miḽioni yo vhetshelwa thungo u itela u khwinisa bada ya rinngi ya Midoroni. Nga nwaha u tevhelaho, vha amba uri hu do shumiswa masheleni a linganaho R13 million. Mugaganyagwama wa 2022/23 wo avhelwa R7 miḽioni ya 2023/24 na R12 miḽioni ya 2024/25. Muvhigo wa ṅwaha wa masipala wa ṅwaha wa 2023/24 u sumbedza uri masheleni a MIG a R25.31 miḽioni o vha o no shumiswa, u sumbedzisa uri zwo salaho zwo ṋetshedzwa masheleni u bva kha zwishumiswa zwa masipala.
Mbudziso dzo rumeliwa kha muambeli wa masipala, Vho Mpho Rathando, fhedzi vha si fhindule.