Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Tshitshavha tsha Vhembe tshi khou lilela u xelelwa nga munwe wa vhaaluwa tshiṱirikini tshavho, vhane vhovha vha tshi thonifhiwa vhukuma, Mukegulu Vho Masakona Murovhi, vhe vha lovha nga mulalo nga ḽa 10 April. Bugu yavho ya vhune i sumbedza uri vho bebwa nga ḽa 16 June 1905, hune havha miṅwahani ya 120 yo fhiraho.
Vho Murovhi, vha bvaho muvhunduni wa Muraleni nnḓa ha Louis Trichardt, vho vha vhe murangaphanḓa wa sialala we a vha a tshi katela zwilinganyo zwa vhuthihi, u pfela vhuṱungu na u konḓelela. U fhira havho zwi swaya u fhela ha tshifhinga.
Vho litsha u shuma sa mulafhi wa mvelele nga murahu ha u xelelwa nga vhukoni hau vhona nga u ṱavhanya vha sa athu swika kha miṅwaha ya 100. Vho bebwa nga 1905, Mukegule Vho Masakona vho vhona zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana zwa ḓivhazwakale - u bva kha vhuvhusi ha vhukoloni u ya kha dimokirasi, u bva kha hayani ha mvelele u ya kha thekhinoḽodzhi ya musalauno. Lufu lwavho lwo sia tshikhala tsho dzikaho kha muṱa wavho na muḓini wavho, vhanzhi vha tshi vha humbula sa mufumakadzi wa maitele na u ḓiṱukufhadza vhe vha ranga phanḓa nga mbilu yavhuḓi na u ḓikumedzela ho dzikaho kha mvelele.
Mukegulu Vho Murovhi vho sia vhana vhavhili, vhaḓuhulu vha 25 na vhaḓuhuluḓulaana vhararu. Murwa wavho, Matodzi Mashava (60), vho ri mme avho vho lovha nga mulalo hayani, vho tingeledzwa nga vhane vha vha funa.
"Vhovha vha tshi khou lwa na thaidzo dza maṱo, fhedzi vho vha vha tshi dzula vho khwaṱha u swika vhufheloni. Vhovha vhe mbilu ya muṱa washu. Pfunzo dzavho, zwiṱori zwavho, u vha hone havho - zwo ri vhumba roṱhe. U xelelwa havho a hu pfali nga riṋe fhedzi sa muṱa, fhedzi nga tshitshavha tshoṱhe," vha ralo.
Mashava vhari mme avho vho vha vhe na vhana vhararu - munwe wavho ovha o no lovha - nahone o vha e mubebi na makhulu wa lufuno na u ḓikumedzela. "Vho vha vhe na lufuno luhulwane kha vhaḓuhulu vhavho. Vhovha funza u dzula vhe na vhuthihi nahone tshifhinga tshoṱhe vho vha ṱuṱuwedza uri vha tevhele pfunzo – tshithu tshe vhone vhane vhasi vhuye a tshi swikelela. Vhovha vha sa koni u vhala kana u ṅwala, fhedzi vhuṱali havho ho fhira ha bugu nga tshikhala," vha ralo.
Musadzi wa mikhwa ya u linga, Vho Murovhi vho vha vha tshi funa miroho u fhira ṋama nahone vha tshi tshila vhutshilo ho leluwaho. "Vha ḓo humbulwa sa ngano, vho ḓalaho lufuno na vhurangaphanḓa. Vho ranga phanḓa nga tsumbo," vho engedza nga u ralo.
Vho vhulungiwa kha mavhiḓa a Indermark ngei Block C nga ḽa 19 Lambamai.