Tshiṱori nga Victor Mukwevho Ne-vumbani. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Zwine zwa vhonala zwi tshi nga ndi u thivhelwa ha muvhuso u gwiwa ha migodi ya muṱavha zwi siho mulayoni zwo sasaladzwa vhukuma nga vhareili vha dziṱiraka dzapo na vhabveledzi vha zwidina. Vhaṋe vha dziṱiraka vho vhalaho vho amba zwauri goloi dzavho dzo dzhiiwa, mitshini ya u fukula na unamedza yo dzhiiwa, nahone ho no farwa vhathu. Vhaṋe vha goloi vho kwameaho vha amba uri vho vha vho sedzwa nga nḓila i si yavhuḓi hu si na tsevho kana ṱhalutshedzo.
Vhege mbili dzo fhiraho, tshigwada tshine tsha ḓi vhidza Truck Owners and Brick Manufacturers Concerned Group Vhane vha vhilaela nga ha Masipala Wapo wa Thulamela nahone vha ṋetshedza mbilahelo dza zwililo kha ṋeḓorobo, Vho Sarah Rambuda. Mugwalabo wo tikedzwa nga vhareili vha dziṱiraka na vhabveledzi vha zwidina vha fhiraho 50.
U tshi khou livhiswa nga vhaofisiri vha vhuendi vha henefho, u tshimbila ho vha hu na mulalo nahone ho vha hu si na u thithisea ha vhuendi.
Muambeli wa tshigwada, Vho Daniel Mulaudzi, vhari a vha athu u vhudziswa musi mapholisa vha sa athu u dzhena vha dzhia goloi dzavho. "Ro no shuma fhano lwa miṅwaha minzhi nahone a ro ngo vhuya ra vhudzwa nga ha Muhasho wa Zwishumiswa zwa Minerala na Fulufulu (DMRE). A ri athu vhuya ra pfa nga ha muhasho uyu. Ri a mangala uri zwino vha khou ri fara, ri tshi ri ri khou ṱoḓa muṱavha, zwine a si ngoho ngauri ri renga muṱavha kha vharangaphanḓa vha mvelele," vho ralo.
Vho Mulaudzi vhari tshigwada tshi khou toda u tendelwa u isa phanḓa na u shuma sa izwi phanḓa ha u dzhenelela nga vha DMRE. "Ro ḓiimisela u lwa navho nga ṱhoho sa izwi ri na pfanelo ya ndayotewa ya u sika mishumo nga riṋe vhaṋe," vho ralo.
U ya nga mvetamveto ya phalamennde ya zwenezwino, mushumo ndi vhukando ho ṱanganelaho vhu katelaho SAPS, DMRE, Muhasho wa zwa Muno na vha SANDF. Yo ṋetshedzwa R1.77 miḽioni ya u renga thundu na u ḓisa vhashumi vha 4,302 kha miṅwedzi ya 18, hu na tshipikwa tsha u dzikisa fhethu ha migodi i siho mulayoni ya vhathu vhanzhi u itela u fhungudza u xelelwa nga mbuelo, u tshinyadzwa ha mupo, na mushumo wa vhugevhenga wo ṱumanaho na zwigwada zwo dzudzanywaho.
Kha ḽa Afrika Tshipembe, u bviswa ha muṱavha kha milambo na fhethu hune ha fana zwi ya vha zwi siho mulayoni hu si na thendelo. Mushumo u langiwa nga fhasi ha Mulayo wa Mveledziso ya Zwishumiswa zwa Minerala na Pheṱiroḽiamu wa 2002 (MPRDA), une wa ṱoḓa u tevhedzwa ha milayo ya u pulana ya mupo na u shumiswa ha mavu. Lushaka lwa thendelo ine ya khou ṱoḓea lu bva kha tshikalo na tshifhinga tsha mushumo wa migodi.
Naho zwo ralo Vho Mulaudzi vha khou kombetshedza uri u gwalaba havho a hu khou lwa na mulayo. "Zwine ra ṱoḓa u zwi ḓivha ndi uri vhatevheli vha mulayo vho vha vhe ngafhi miṅwaha yoṱhe heyi musi ri tshi khou renga muṱavha kha vharangaphanḓa vha mvelele na u u rengisa kha vharengi vhashu," vho ralo.
Mbilahelo dza tshigwada u ṱoḓa u ṱanganelana ha muvhuso u itela u ṱalutshedza uri DMRE ndi mini na nḓila ine ya shuma ngayo. I dovha ya ita khuwelelo ya u bviswa ha malori o dzheniswaho nga u ṱavhanya na mafulo a u ḓivhadza phanḓa ha musi milayo i tshi kombetshedzwa. "Ri ṱoḓa uri muvhuso u tea u fara mafulo a u ḓivhadza phanḓa ha musi u tshi thoma u shumisa milayo ine ya khou sedza kha zwitshavha zwi shayaho u itela u bvela phanḓa na u vha vhashai," ho vhaliwa nga u ralo kha memorandamu.
Vho Mulaudzi vho amba uri vhaiti vha zwidina vhapo vho vha vha sa koni u shuma nga mulandu wa u shaya muṱavha. "Muvhuso washu u nga lavhelela hani uri zwitshavha zwe zwa vha zwi tshi khou tambula kale zwi ḓo badela R100,000 u itela u vhuisa malori ao o dzheniswaho murahu?" vha vhudzisa.
Vhukando vhu tevhelaho ha tshigwada tshi kwameaho ndi u matsha u ya ofisini dza DMRE ngei Polokwane. "Ro no dzudzanya mabisi a u hwala mirado yashu vha livhe Polokwane vha tshi khou itela matshi. Ri do fhedzisa datumu na u ita khumbelo ya thendelo ya u ita mugwalabo," Vho Mulaudzi vho ralo. U tshimbila ho pulaniwa lwa tshifhinganyana nga ḽa 21 Shundunthule.