Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Musidzana wa minwaha ya 22 u bva Musina u pomoka vhashumi vhuongeloni ha Musina mulandu wa usa londa nga murahu ha musi o no beba e eṱhe kha lifhera(wadi)ya tshiofisi nga Mugivhela vhusiku, la 28 Fulwi. Ṅwana wawe wa minwedzi mitanu we avha a sa athu swika u bebwa o lovha nga murahunyana ha musi o no beba.
Monica Madumi o ṱanganedzwa vhuongeloni nga Lavhuṱanu fhedzi ha ngo vhewa kha wadi ya u beba. O amba uri o vha o humbela thuso lunzhi-lunzhi, fhedzi a hu na muthu we a fhindula u swika nga murahu ha musi ṅwana o no bebwa. U bva tsheetsho muṱa wawe wo isa mbilaelo kha vha vhulangi ha vhuongelo ha Musina.
"Ndo ya vhuongeloni ngauri tshitemba tsho vha tsho pwashea, naho o vha a si zwinzhi. Dokotela o ntshuwisa nahone a amba uri zwoṱhe zwi vhonala zwavhuḓi. Fhedzi nga tshifhinga tsha mulingo wa nga ngomu, ndo vhudzwa uri mbumbelo yanga yo thoma u vula nahone a i nga ḓo dovha ya vala - ndo vha ndi tshi fanela u ḓisa kana u vhea khomboni ya u bvisa thumbu," ho amba Madumi.
Vhusiku honoho, a thoma u bva malofha. Hu pfi vhathu vho mu vhudza uri a hu na zwine vha nga ita. Nga ḓuvha ḽi tevhelaho, dokotela wa munna o mu ṱola, a mu vhudza uri o luga, nahone a hana u ita iṅwe ṱhoḓisiso ya nga ngomu. Madumi uri o isa phanḓa na u vhiga malofha a lemelaho, fhedzi a hu na vhukando he ha dzhiiwa.
Nga awara ya vhuṱahe madekwana, o vha a tshi khou shandula zwishumiswa zwa vhaimana nga murahu ha mithethe miṱanu. Nga vhukati ha vhusiku, o fhira nga tshiko tshihulwane nahone a vhidzelela thuso, fhedzi ahuna we a vha o ḓa umu thusa. O vha a tshi ḓi kunakisa bungani musi hu sa athu swika muongi, a mu ṋea zwishumiswa, nahone a vhidza dokotela.
Nga murahu scan yo dzumbulula uri hu na zwine zwo no thoma u bva. Dokotela o themendela u ita uri mushumo wa uri a vhofholowe, fhedzi Madumi o thoma a hana, nga murahu ha nyeletshedzo ya mme awe.
"Ndo vha ndo no ḓi ṱanganedza uri ndi ḓo xelelwa nga ṅwana wanga. Hezwi zwo vha zwo no itea murahu kha nṋe hanefha vhuongeloni vhuthihi," a ralo.
Musi a tshi vhudziswa uri ndi ngani o hana u thoma u rotha, o ṱalutshedza a ri: "Ndo vha ndi songo ḓilugisela nga tshenetsho tshifhinga." Nga murahu o mbo ḓi ṋewa ḓiripi, nahone nga madekwana eneo, musi o eḓela mmbeteni, o ḓou thoma u ḓi pfa zwinwevho. "Ndo vhidzelela thuso, fhedzi a hu na muthu we a ḓa. Ndo vha ndi tshi fanela u sukumedza nga nṋe muṋe. Ndo mboḓi vhofholowa, fhedzi ṱhoho ya ṅwana yovha i kha ḓi vha nga ngomu. Muongi ane a khou fhira o mbo ḓi mmbona nahone a gidima a tshi ṱoḓa thuso. Musi vhashumi vha tshi vhuya, ṅwana o vha o no ḓiswa nga vhuḓalo," o ralo.
Madumi uri vhaongi vho mu sema nga u hana thuso mathomoni. "Ndo humbela pfarelo. Ndo vha ndi sa kho u lingedza u ita uri hu vhe na thaidzo. Zwo vha zwi tshi tou vhavha." Nga murahu ho vhidzwa dokotela uri a bvise placenta. A vha athu wana mvelelo dza ṱhoḓisiso ya u lovha ha ṅwana.
Mme awe, Vho Precious Madumi, vha ri hetshi ndi tshiwo tsha vhuvhili tsho raloho tshine tsha katela Monica vhuongeloni ha Musina. "Ro gungula musi a tshi thoma u huma nḓila, fhedzi a hu na zwe zwa itwa."
Vho amba uri vhuongelo vhu fhasi ha vhashumi nahone a vhu khou langiwa zwavhuḓi. "Dokotela vho vhidzwa hayani vha swika nga murahu ha tshifhinga. A zwi anzeli u wanala dokotela henefho. A vha ṱoli rekhodo dza vhalwadze, nahone zwi vhea matshilo khomboni."
Vho amba uri nga tshifhinga tsha u huma nḓila lwa u thoma, ṅwananyana wavho o vha o hwala ṅwana o lovhaho lwa tshifhinga tshi ṱoḓaho u vha vhege nga murahu ha musi placenta yo no ṱangana. "O vha o fanela u iswa hau itwa miaro u thoma. Na zwino, u kha ḓi vha na vhuṱungu ha thumbu."
Muambeli wa muhasho wa zwa mutakalo vunduni la Limpopo Vho Neil Shikwambana vho khwathisedza uri vho wana mbilaelo i bvaho kha mufunwa wa Madumi. "Tsheke dzashu dza u thoma dzi sumbedza uri mulwadze o vha o ṱanganela khadzo. Ho tevhelwa maga a ngalafho dza maimo a nṱha, nahone o rumelwa kha muḓivhi wa muhumbulo na mushumi wa zwa matshilisano," vha ralo.
Vho hanedza zwe vhashumi vha zwi amba, vho amba uri: "U shuma vhusiku ho vha hu na vhaḓivhi vhararu vhane vha langa vhalwadze vha 25 u mona na wadi dza vhanna na dza vhafumakadzi." Vho engedza nga uri vhuongelo ho vha na vhalwadze vha 23 na 25 vhane vha vha vhuongeloni nga ḽa 29 na ḽa 30 Fulwi nga u tevhekana.
"Muṱa woṱhe wo ṋewa thikhedzo ya muhumbulo, ye vha i hana. Tshigwada tsha u langa mbilaelo tshi khou shuma kha nyito ya u lugisa arali hu na vhushayanungo ho topolwaho," ho amba Shikwambana.
Vha Limpopo Mirror vho amba na muongi a re na tshenzhemo tshau vhofholola, we a vha a sa ṱoḓi u ṱalulwa nga ṅwambo wa zwiitisi zwa phurofeshinaḽa. Vho amba uri kha tshigwada tsha zwa ngalafho, vhege dza 28 dza u vhifha muvhilini nga u angaredza dzi dzhiiwa sa tshikalo tsha fhasisa tsha u ṱanganedzwa kha wadi ya u beba. Nga phanḓa ha mbuno iyi, mbumbelo a i dzhiiwi sa ine ya nga shuma nnḓa ha thumbu, nahone vhafumakadzi vho vhifhaho muvhilini vhane vha ṱangana na vhuleme vha anzela u ṱanganedzwa kha wadi yo ḓoweleaho nṱhani hazwo. Kha nyimele iyi, mulwadze o vha a tshi vhigwa o vhifha muvhilini lwa vhege dza 20.
Vho engedza nga uri ḓivhazwakale ya zwa ngalafho ya mulwadze i fanela u dzhielwa nṱha. Arali hu na ḓivhazwakale ya u bvisa thumbu, zwi nga sumbedza mafhungo a re nga fhasi ha dzigene kana zwa ngalafho. Muvhigo wa ṱhoḓisiso ya tshitumbu u nga bvisela khagala uri ndi ngani ṅwana o lovha.