Tshiṱori nga Victor Mukwevho Ne-vumbani. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Muthusa Minisiṱa wa zwa Maḓaka, Vhureakhovhe na Mupo, Vho Bernice Swart, vho rwela ṱari lwa tshiofisi thandela ya u Shumisa ya E-Waste Recyclet ngei luvhanḓeni lwa Makonde nga Ḽavhuraru ḽa (26 Ṱhafamuhwe).
Musi vha tshi khou amba na vhadzulapo vha muvhunduni vha fhiraho 10,000 u bva kha Tshiṱiriki tsha Vhembe, Muthusa Minisṱa vho amba uri muvhuso wo thoma lwendo lwa u sika vhupo ho kunaho na vhu bveledzaho.
Vho amba uri vhukando, vhune ha vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuḓidini ha lushaka ha u langa mathukhwi nga nḓila i bvelelaho, vho sumbedzisa vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u lwa na khaedu dza mupo dzine dza khou ṱoḓea vhukuma kha ḽifhasi: mathukhwi a eḽekiṱhironiki (e-waste).
"Sa zwine vhunzhi hashu ra zwi ḓivha, e-waste i khou aluwa nga nḓila i tshuwisaho. Zwino i dzhiiwa sa nḓila ya mathukhwi ine ya khou aluwa nga u ṱavhanya ḽifhasini ḽoṱhe. U anda ha thekinoḽodzhi na mvelo ine ya ṱuṱuwedzwa nga vharengi ya tshitshavha tshashu zwo ita uri hu vhe na dzimiḽioni dza zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki zwine zwa khou laṱiwa ṅwaha muṅwe na muṅwe," vha amba.
Vho engedza nga uri zwishumiswa izwi, zwine zwa katela zwoṱhe u bva kha founu dza kale na dziḽeputhopo u ya kha thelevishini na zwishumiswa zwa hayani, zwi na zwishumiswa na dzi khemikhaḽa zwi re khombo zwi ngaho lead, mercury, na dziṅwe khemikhala dzi re na mishonga dzine dza nga vha na masiandoitwa a tshinyadzaho kha mupo na mutakalo wa vhathu arali zwi sa langiwi zwavhuḓi.
"Kha Masipala wapo wa Thulamela, u fana na kha zwiṅwe zwipiḓa zwinzhi zwa shango ḽashu, u sa laṱwa hu songo teaho ha e-waste zwo no vha mbilaelo ine ya khou aluwa. Sa zwine roṱhe ra zwi ḓivha, masipala u sedzana na khaedu dza ndaulo ya mathukhwi," vha engedza.
Vho amba uri madzangano mararu a vhuḓifhinduleli ha mubveledzi (PRO) a ḓo shela mulenzhe kha Masipala wapo wa Thulamela: EWASA, Fulufulu ḽa Tshiṱirathedzhi, na R2E2.
Vha PRO vha ḓo vhea fhethu ha u kuvhanganya hune miraḓo ya tshitshavha ya nga ḓisa mathukhwi avho a zwa muḓagasi. Mathukhwi a ḓo kona u kalwa, a rekhodiwa, na u ṱumana na zwidodombedzwa zwa muthu.
Ṱhuṱhuwedzo i ḓo badelwa nga kha seḽfounu yo thewaho kha tshikalo tsha rannda-nga-khilogiramu, na mbadelo ya fhasisa i thomaho kha R1 nga khilogiramu, zwi tshi bva kha tshileme na lushaka lwa tshithu. Mbadelo dzi ḓo itwa nga EFT na MTN MoMo.
U engedza kha vhurangeli uhu, vha dzhenelaho vha ḓo ṱanganedza vhauṱara u bva kha R30 u ya kha R50, zwi tshi bva kha tshivhalo tsha zwithu zwo litshiwaho. Muṱaṱisano wa "spin-the-wheel" na wone u ḓo ṋetshedza tshikhala tsha u wina vhauṱara dzo engedzeaho, u bva kha R0 u ya kha R100. Vhauṱara dzi ḓo rengululwa Shoprite/Checkers.
"Dzi PRO dzi ḓo vha dzi tshi khou shuma na vhakuvhanganyi vhapo vhane vha vha Limpopo nahone zwihuluhulu kha Tshiṱiriki tsha Vhembe," vho ralo.
Vho ombedzela uri tshipikwa tsha mushumo wa u linga ndi u linga na u shumisa sisiṱeme i bveledzaho ya u vhuedzedza e-waste kha Masipala wapo wa Thulamela.
"Vhurangeli uhu vhu khou rwelwa ṱari nga u shumisana na Muhasho wa Maḓaka, Vhureakhovhe na Mupo (DFFE), Masipala wapo wa Thulamela, Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe, vhafarisani vha nḓowetshumo, na vha PRO," vha amba.
Vho ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha uri vha si laṱe mathukhwi avho zwiṱaraṱani fhedzi vha a ise kha dzi PRO, hune vha ḓo badelwa nga u dzi laṱa zwavhuḓi.
Vho ri: "Arali na vhona vhathu vha tshi khou laṱela thukhwi zwiṱaraṱani, vha i dzhie vha i laṱe muḓini yavho."
Vhathu vha fhiraho 1 000 vha bvaho Makonde na miḓanani yo vha tangaho ya Khubvi, Muhuyu, na Matangari vho ḓisa zwiṱofu zwa kale, zwikwatudzi, na zwiṱofu zwa u ṱanzwa zwo laṱiwaho uri zwi lemelwe u itela u wana tshelede.
Tshilidzi Ravhura wa muvhunduni wa Khubvi o amba uri o takalela u wana fhethu ha u laṱa zwithu zwawe zwa kale nahone zwi songo shumiswaho ngeno a tshi khou hola tshelede nga tshifhinga tshithihi. "Ndo dovha nda guda uri zwi na mutakalo u dzula fhethu ho kunaho na ho tsireledzeaho. Musi ni tshi kuvhanganya zwithu zwa kale zwi ngaho zwiṱofu na zwiṱepisi zwi bvaho murahu ha nnḓu dzashu, vhaṅwe vhathu vho wana ṋowa dzi tshi dzula nga ngomu ha zwikwatudzi dzo laṱiwaho, ngauralo zwi na khombo vhukuma u dzula fhethu hune ha vha na zwishumiswa zwinzhi zwo laṱiwaho na mathukhwi," vho ralo.
Vho Ravhura vho engedza nga uri nga murahu ha u dzhia tshixwatudzi yawe ya kale na tshiṱofu uri zwi kaliwe nga Ḽavhuraru, vho vha vho no wana netshedzo ya ndeme ya R739.
"Sa izwi ndi sa shumi, zwino ndi ḓo mona-mona miḓini ndi tshi khou humbela zwishumiswa zwa kale zwine zwa ḓo ya kha dzi PRO na u ḓitshidza," vho ralo.