Tshiṱori Maanda Bele. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Kani thalutshelo yo shanduka, na ANC ya maanḓa i tshi khou xelelwa nga u fara hayo nga nḓila yo khwaṱhaho kha dzingu ḽa Vhembe? U bva kha mvelelo dza khetho kati dza vhege yo fhiraho ngei Musina, hezwi zwi nga vha zwo ralo vhukuma, fhedzi mahoro mahanedzi a kha ḓi vha kule na u sika vhupo ho linganelaho ha poḽotiki kha khona ya tshipembe vhukuma ya shango.
Sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa, Vho Raymond Mashudu Nyathi vha ḽihoro ḽa ANC vho kunda kha khetho khati dza kha Wadi ya 2 ngei Musina dze dza farwa nga Ḽavhuraru ḽo fhiraho, ḽa 15 Tshimedzi. Vho wana vouthu dza 761 (62.76%), dzo tsela fhasi u bva kha khetho dzi fhiraho 75% kha khetho dza muvhuso wapo dza 2021 na 69.5% kha khetho dza lushaka dza ṅwaha wo fhiraho.
Khetho dza u khethelwana dzo vhangwa nga lufu lwa mukhantseḽara wa ANC Vho David Mukobi nga Fulwana. Khomishini ya Khetho ya Afrika Tshipembe yo ḓi imisaho nga yoṱhe (IEC) yo rekhoda 33.6% ya u ḓa ha vhakhethi, fhasi vhukuma u fhira 45% yo vhonalaho nga 2024 na fhasi vhukuma ha mbalo dza 2021.
Ḽihoro ḽa Democratic Alliance (DA) ḽovha ḽa vhuvhili nga vouthu dza 170 (14.02%), dza tevhelwa nga vha Economic Freedom Fighters (EFF) vha re na vouthu dza 78 (6.43%). Vhe vha dzhena vhaswa hovha vha BABSA na ELF-SA vho mangadza vhaṱaleli nga u sumbedza havho ho khwaṱhaho, zwine zwa sumbedza u aluwa ha lutamo lwa vhakhethi kha dziṅwe nḓila ntswa. Vho BABSA, vho rangwa phanḓa nga muhali wa kale wa mavili wa ḽifhasi na ramilayo Vho Lovemore Ndou, vho fhedza vha tshi khou ṱoḓa u vha murahu ha EFF nga vouthu dza 72 (5.94%).
Vhasaukanyi vha zwa polotiki vho amba uri mvelelo dzo sumbedza u fhungudzea ha thikhedzo ya ANC nga u ongolowa fhedzi hu sa shanduki vhuponi ha Musina. Kha khetho dzapo dza 2021, ḽihoro ḽo ṱanganya 81% ya vouthu kha tshiṱiriki tsha u voutha tsha Beitbridge Primary — tshihulwanesa kha wadi — nahone tsho kunda sumbe kha ya fumalo ya zwiṱiriki. Nga hetshi tshifhinga, mukovhe wayo wo tsela fhasi nga phesenthe dzi ṱoḓaho u vha 20 u mona na wadi yeneyo.
U khetha na u dovha hafhu nga zwe zwa itea nga ḓuvha.
Vhege dzi si gathi musi hu sa athu thoma dzi khetho, vidio yo vha i tshi khou leleḓa kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano. Vidio iyi yo dzhiiwa ngei Musina Matswale nga tshifhinga tsha fulo ḽa u kunga vhakhethi. Kha vidio, mirado ya ANC i vhonala vha tshi khou thulana nahone vhothe vho vha vha tshi khou ri "Uya kunda Mashudu, uya kunda." Ho pfala ipfi ḽi tshi bva murahu ḽi tshi ri nga Tshivenḓa, "Madi, ri khou ṱoḓa madi, arina madi" (Ri ṱoḓa maḓi, ri ḓo wana lini maḓi?). Ho vhonala munwe munna wa ANC a tshi khou ya kha munna a mu rwa nga a tshi hanedzana na zwe munna uyo ovha a tshi khou amba.
Lovemore Ndou vha BABSA vho vha vha tshi khou ṱuṱuwedza vhukuma kha u sasaladza hawe nyito. "O vha a tshi khou vhudzisa mbudziso yo teaho fhedzi o rwiwa nga zwenezwo. Hezwo zwo vha zwi songo fanela kha miraḓo ya ANC kha fulo ḽau kunga vhathu," vho ralo.
O dovha a sasaladza vhaofisiri vha IEC nahone o vha e na vhungoho ha uri vha na luvhengelambiluni. "Ro ḓivhadzwa maḓuvha a si gathi phanḓa ha ḓuvha ḽa khetho uri zwiṱitshi zwiraru zwa u voutha a zwi nga ḓo shuma. Hoyu wo vha u mulaedza we wa bva thwii u bva kha IEC. Nga murahu, nga ḓuvha ḽa khetho, vho dzhia tsheo ya u vula hafhu zwiṱitshi izwi zwa u voutha. Nga nṋe muṋe, ndi tenda uri zwo itwa nga khole," vho ralo.
Vho Ndou, naho zwo ralo, a vho ngo ṋetshedza mbilaelo nahone a vho ngo bveledza mafhungo naho e afhio kha IEC. "A thi nga ḓo ḓidina nga u tambisa tshifhinga na maanḓa anga. ANC i dzulela u ponyoka kha milandu ifhio na ifhio," o ralo.
Hulisani Mani, muthomi wa Economic Liberation Foundation South Africa (ELF-SA), na vhone vho gungula nga ha zwine vha zwi vhidza maitele a u tshuwisa. "Naho ri tshi tenda uri khetho nga u angaredza dzo vha dzo vhofholowa nahone dzo tea, ho vha na zwiitea zwa u dzhenelela, u fana na u ṅwalisa miraḓo ya tshitshavha u bva kha dziṅwe wadi. Hezwi zwo vha nḓila ya u guda kha riṋe, nahone ro ḓikumedzela u vhona uri a zwi nga ḓo dovha zwa itea tshifhingani tshi ḓaho," ho amba Vho Mani.
Mahoro maṱuku o ṱuṱuwedzwaho nga mvelelo
Vhothe BABSA na ELF-SA vha khou tutuwedzwa nga mvelelo. "BABSA i kha ḓi vha ṱhukhu, i re na ṅwaha fhedzi, naho zwo ralo ro shuma khwine u fhira EFF," ho amba Vho Ndou. "Vhutshiloni, u wina vhaṅwe na u lozwa ha vhaṅwe, fhedzi u dzulela u guda zwiṅwe zwithu nga u kundwa. Ri kha ḓi vha vhawini. Ndi a ḓihudza nga miraḓo yashu, vharangaphanḓa na vhaswa nga vhuḓidini havho na u ḓikumedzela havho nga tshifhinga tsha fulo. Musina ndi haya hanga, nahone ndi ḓo zwi lugisa zwa khwine," o ralo.
Vho Mani vhari dzangano ḽavho ḽo dovha ḽa ṱuṱuwedzwa nga kushumele kwaḽo. "Ri na fulufhelo ḽihulwane vhukuma uri, nga vhuḓidini ho livhiswaho vhune ha khou isa kha khetho dzi tevhelaho, ri ḓo bvelela sa maanḓa a ndeme ngei Musina. Ri tenda uri ri ḓo vha tshipiḓa tsha muvhuso ngei Musina nga murahu ha khetho dzapo dzi ḓaho," vho ralo.
Vho Mani vho engedza nga uri vhadzulapo vho neta nga u vha vha tshi khou ṱoḓiwa nga tshifhinga tsha khetho fhedzi.
"U fhungudzea ha vouthu dza ḽihoro ḽi vhusaho zwi sumbedza uri vhathu vho neta nga u wana ṱhogomelo fhedzi nga zwifhinga zwa khetho. Sa tsumbo, kha Wadi 2, ho vha na u engedzea hu vhonalaho ha nḓisedzo ya maḓi vhege tharu fhedzi phanḓa ha khetho, naho ho vha hu si na tshumelo i sa shanduki phanḓa ha musi hu tshi vha na phanḓa. Ri tenda nga ho khwaṱhaho uri ḽihoro ḽi vhusaho a ḽi nga ḓo vhulunga vhuvhusi kha khetho dzi tevhelaho — ndi tshifhinga tsha tshanduko."
Nkhetheni wa ANC we a kunda, Vho Raymond Mashudu Nyathi, vho humbelwa uri vha ambe, fhedzi vho thoma vha rumela mbudziso kha muambeli wa dzingu ḽa Vhembe, Vho Frank Chililo. Chililo vho fulufhedzisa u fhindula nga 10:00 nga Ḽavhuraru fhedzi vha si ite nga u ralo nahone nga murahu a rumela mbudziso kha muṅwaleli wa dzingu. Vho dovha vha eletshedza uri Vho Nyathi vha humbele vhupfiwa.
Nga murahu Nyathi vho fulufhedzisa u fhindula, fhedzi vha amba uri vha fanela u thoma vha sedzana na mafhungo a muṱa.
Vho Nyathi vho ḓou aniswa sa muraḓo wa khoro tshitumbe kha masipala wa Musina khathihi nau khwaṱhisedzwa sa mukhantseḽara wa Ward 2. Vho ḓou ita muano wavho phanḓa ha magisiṱiraṱa Vho Phophi Netshidzati na minwe miraḓo wa khoro masipalani. Zwau aniswa zwo itea nga Lavhuna ḽa fumbili-raru Tshimedzi.