Tshiṱori nga Kaizer Nengovhela. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Khanedzano nga ha uri mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u tendelwa u dzhena kilasini hafhu yo sumbedza khuḓano vhukati ha pfanelo dza muthu nga eṱhe na vhuḓifhinduleli ha tshikolo.
Kha mulandu wa zwenezwino, muṱa wa muṅwe mugudiswa wa murole wa vhufumi na vhuvhili (12) tshikoloni tsha sekondari tsha Johannes Mushaathama ngei Tshirolwe vho gungula uri o pandelwa ngauri o vha o vhifha muvhilini.
U ya nga mme a musidzana, vhe vha humbela uri vha songo bulwa dzina u itela u tsireledza vhuḓiṱalusi ha ṅwananyana wavho, tshikolo tsho vha ḓivhadza uri mugudiswa a nga si tendelwe u bvela phanḓa a tshi dzhena kilasini u swika nga murahu ha u vhofholowa hawe.
"Ṅwana wanga o vhudzwa uri a ye hayani nahone a vhuye fhedzi ṅwaha u ḓaho, nga murahu ha musi o no vhofholowa," vho ralo. "Ndi khou vhilaela vhukuma. O vha o no vha hayani lwa miṅwedzi mivhili, nahone o xelelwa nga ngudo dza ndeme."
Vho amba uri ṅwananyana wavho o ṋewa vhurifhi vhu bvaho tshikoloni vhune ha amba uri a nga si kone u bvela phanḓa na ngudo dzawe nga ṅwambo wa u vhifha muvhilini hawe. " A thingo takala na luthihi nga tsheo iyi. Hu na vhaṅwe vhasidzana vha fhiraho vhararu vho vhifhaho muvhilini tshikoloni. Ndi ngani ṅwananga fhedzi a tshi khou pandelwa?"
Mudzulatshidulo wa tshiimiswa tshi langaho tshikolo (SGB), Vho Emily Ramadi, vho fhindula nga u amba uri mugudi we a vha a tshi khou gungula u kha vhuimo ha nṱha ha u vhifha muvhilini. "A ro ngo mu pandela. Mbekanyamaitele ya Muhasho wa Pfunzo a i ri tendeli u rumela mugudiswa kule ngauri o vhifha muvhilini," vho ralo.
Vho amba uri tshikolo tsho vha tsho ḓiimisela u ita ndugiselelo dza uri mugudiswa a bvele phanḓa na pfunzo dzawe dza hayani. "A ri na vhukoni ha u langa nyimele yawe tshikoloni.
O vha a tshi nga vhofholowa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, nahone ndi khwine uri a vhe hayani hune a nga wana ṱhogomelo yo teaho."
Thikhedzo ya zwa pfunzo i bvelaho phanḓa.
"A hu faneli u vha na vhuleme kha mugudi," Vho Manga vha ralo. "Arali vhabebi vha tshi ṱoḓa uri mugudiswa a dzule tshikoloni, vha fanela u dovha vha dzhia vhuḓifhinduleli. Arali ha itea tshiṅwe tshithu kha mugudiswa musi e fhethu ha tshikolo, tshikolo tshi ḓo tea u hweswa vhuḓifhinduleli. Muhasho a u na vhashumi vha faneleaho vhane vha ḓo ṱhogomela vhagudiswa kha nyimele dzo raloho."
Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe (SASA) u thivhela nga ho livhaho khethululo i songo teaho kha vhagudiswa, hu tshi katelwa na kha mutheo wa vhuimana. Khethekanyo ya 5(1) ya SASA i amba uri tshikolo tsha nnyi na nnyi tshi tea u ṱanganedza vhagudi na u shumela ṱhoḓea dzavho dza pfunzo hu si na u khethulula nga nḓila i si yavhuḓi nga nḓila ifhio na ifhio.
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo (DBE) u ṋetshedza vhulivhisi kha zwikolo na dzi SGB kha ḽiṅwalo ḽawo ḽa mbekanyamaitele. I amba uri zwikolo zwi tea u tendela mugudiswa o vhifhaho muvhilini a tshi dzula tshikoloni nga tshifhinga tsha musi o vhifha muvhilini na musi o no vha na ṅwana. "U itela u leludza u shumiswa ha pfanelo idzi, vhagudi vhane vha vha na miṅwedzi ya rathi vho vhifhaho muvhilini vha ḓo ṱoḓea u ṋetshedza ṱhanziela ya zwa ngalafho i sumbedzaho tshiimo tsha u vhifha muvhilini havho na ḓuvha ḽo anganyelwaho ḽa u vhofholowa. Zwiṅwe hafhu, mugudiswa o vhifhaho muvhilini u ḓo humbelwa u ṋetshedza mivhigo ya zwa ngalafho kha mudededzi wawe o vhewaho kana ṱhoho ya tshikolo, vha khwaṱhisedza uri zwo tsireledzea uri a bvele phanḓa na u dzhena tshikolo hawe, arali a tshi tama u dzula tshikoloni nga murahu ha vhege dza 32 (miṅwedzi ya vhumalo) ya u vhifha muvhilini. Arali mugudi a sa ṋetshedzi mafhungo aya nahone a kundelwa u ṋea ṱhalutshedzo, a nga humbelwa uri a dzhie tshifhinga o dzula hayani u swikela hu tshi ṋetshedzwa vhuṱanzi ha zwa ngalafho," mbekanyamaitele i vhalea nga u ralo.
U vhifha muvhilini ha vhaswa zwi kha ḓi vha thaidzo khulwane Afrika Tshipembe. Mbalombalo dzi re hone dza zwenezwino dzi bvaho kha Barometer ya Mutakalo wa Tshiṱiriki dzi sumbedza uri vhaswa vha fhiraho 360 vha vhofholowa Afrika Tshipembe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Vhafumi vha fumi kha vha fumi vha miṅwaha ya vhufumi vha kha vhasidzana vha re fhasi ha miṅwaha ya 15. Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2022/23, ho rekhodiwa u bebwa ha vhaswa vha 132,800.