Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo na Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Khaṱhulo ya khothe ya uri vharangaphanḓa vha sialala vha nga kha ḓi sa badelisa zwikolodo zwine zwa kombetshedza uri vha vhe na khakhathi nahone zwi nga dovha zwa vha na masiandoitwa a tshinyadzaho kha vhukoni ha khoroo dza mvelele dza u ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho kha zwitshavha. Vharangaphanḓa vhahulwane vha mvelele vho vhalaho vho sasaladza khaṱulo iyo, vha ri khothe a dzi pfesesi nga vhuḓalo nḓila ine mulayo wa sialala wa shuma ngayo.
Nga dzi 20 Nyendavhusiku ṅwaha wo fhiraho, Khothe ya Ndayotewa yo khwaṱhisedza tsheo yo fhiraho nga Khothe Khulwane ya Limpopo uri vharangaphanḓa vha sialala a vho ngo tendelwa u kombetshedza vhadzulapo mithelo nga nḓila ifhio na ifhio, vha tshi ita mbadelo dza u kombetshedza dza tshumelo dzi ngaho u bvisa ṱhanziela dzi siho mulayoni.
Muṅwe wa vharangaphanḓa vhahulwane vha mvelele vha dzingu ḽa Vhembe, Vho Mailaumbwa Kennedy Tshivhase, vho amba uri khaṱhulo i ḓo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha nḓisedzo ya tshumelo mivhunduni. Vho imelela maitele a u kuvhanganya masheleni kha vhadzulapo, vha ri a vhidzwa "nduvho" nahone a vho ngo fanela u dzhiiwa sa muthelo kana muthelo.
"A ri badelisi phesenthe dza tshumelo dzine ra dzi ṋetshedza kha thero dzashu. Zwine zwa itea ndi uri vhadzulapo vha shela mulenzhe kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha nga kona u tshi renga. Heyi ndi mvelele ya kale ine yo shumiswa nga vhomakhulukuku washu nahone i hwaliwa kha mirafho. U imisa hezwi zwi ḓo ita uri khoro dza mvelele dzi sa shume," vha amba.
Vho Tshivhase ndi vhone fhedzi murangaphanḓa muhulwane wa sialala vhevha sendelela vhege yo fhiraho vhe vhavha vho ḓiimisela u amba muhumbulo nga ha mafhungo aya.
Vhaṅwe vho vha vha tshi vhonala vho lindela Muhasho wa Vhuvhusi ha Tshumisano, Madzulo a Vhathu na Mafhungo a Mvelele (Coghsta) u ṋetshedza vhulivhisi. "Zwine ra khou ya u ita ndi u sedza nga vhuronwane kha khaṱulo na u vhona uri ndi zwishumiswa zwifhio zwine ra nga kona u zwi ita," Vho Tshivhase vha engedza.
Naho zwo ralo, u sa fushea nga u tea u badela mbadelo dzine dza anzela u vha dza ndeme kha vhavhusi vha mvelele zwo vha zwi tshi khou fhisa lwa tshifhinga tshilapfu. Mathomoni a ṅwaha uno, Foramu ya Mveledziso ya Tshitshavha ya Zoutpansberg (ZCDF) yo vhidza muṱangano kha Makhado Show Grounds u itela u haseledza, vhukati ha zwiṅwe zwithu, mbadelo dzo badeliswaho kha vhupo ha Kutama. Ḽavhuṱanu ḽo fhiraho, ho vha na matshi wa u gwalabela ngei Mukumbani, wo dzudzanywaho nga Mutheo wa Make It Happen (MIHAFO). Nga tshifhinga tsha matshi, vhagwalabi vho dovha vha gungula nga ha u kombetshedzea u badela nduvho dzo kalulaho kha vha vhurangaphanda ha Vho Tshivhase.
Kha memorandamu wo netshedzwaho kha Khoro ya Mvelele ya Tshivhase, dzinwe dza idzo nduvho dzo bvukululwa. Mutevhe wa mbadelo dzine dza khou humbulelwa uri wo hweswa mulandu na wone wo phaḓaladzwa. U ya nga mutevhe uyu, vhadzulapo vha tea u badela R100 kha musanda kha vhurifhi ha thendelo-kha-mushumo (PTO), sa tsumbo, musi vha tshi ita khumbelo ya gavhelo ḽa nnḓu. Hu tea u badelwa manwe masheleni a linganaho R500 kha khoro phanḓa ha musi vhurifhi vhu tshi bviswa. U vula vhengele ḽa kholekhole( tshiphaza) zwi ḓura R3,000 kha musanda na R6,000 kha khoro.
Musi Mailaumbwa Tshivhase tshi vhudziswa nga ha mbadelo idzi, vha ri a hu na tshelede yo vhewaho ya nduvho na uri vhadzulapo vho shela mulenzhe vho vhofholowa nahone vho ḓiimisela, vha tshi ḓivha uri ndi u itela u ḓivhuyedza.
ZCDF yo dovha ya kovhelana mutevhe wa mitengo yo badeliswaho kha vhupo ha Kutama. Uya nga ha mutevhe uyu, zwi ḓura R1,500 ya ṱhanziela ya u vula vhengele ḽa tshimauswu. U ita khumbelo ya tshanduko ya ṱhanziela ya vhuṋe zwi ḓura R800, ngeno vhurifhi ha PTO vhu R100 fhedzi.
A hu na mutevhe une wa sumbedza uri hezwi ndi miṋeelo ya u ḓifunela, nahone a yo ngo sumbedzwa arali dziṅwe dza mbadelo dzi tshi ḓo badelwa kha masipala wo teaho, une wa vha na ndaela ya mulayo ya u badelisa mbadelo dzo raloho.
Senthara ya Zwishumiswa zwa Mulayo (LRC), ye ya vha i tshi imela vhaḓisi vha mbilaelo vha 11 kha mulandu wa khothe, yo fhindula nga Ḽavhuvhili kha dzi mbudziso, hu tshi katelwa na nḓila ine vha dzhia ngayo khaṱhulo i ḓo kwama u kuvhanganya mbuelo ine ya khou ṱoḓea vhukuma nga vhavhusi vha mvelele.
"Vharangaphanḓa vha mvelele vha nga engedza fhedzi nduvho dza u ḓifunela, nga murahu ha u kwamana hu re khagala na tshitshavha nga ha nduvho, tshelede, na ṱhoḓea ya masheleni aya. Mulayo wa mvelele u tikedza nḓila iyi ya u ḓifunela nṱhani ha u kombetshedzwa u badela zwikolodo," hu amba vha LRC.
Kha nyimele ya tshumelo dzi ngaho masheleni a mbulungo a u ṱhogomela mavhiḓa, vha LRC vho amba uri zwi ḓo vha zwo tea uri mimasipala yapo i dzhie vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzo raloho. "Hedzi ndi tshumelo dza ndeme dza tshitshavha dzine dza fanela u ṋetshedzwa nga muvhuso wapo. Mimasipala i khethiwa kha zwiimiswa nahone i fanela u vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dzo raloho, na vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe kha izwi nga kha mithelo yo ḓoweleaho kana zwikolodo zwi langwaho nga masipala. Hezwi zwi khwaṱhisedza u vha khagala na u langa dimokirasi kha tshumelo dzo raloho dza ndeme."
Vhakwamei vho fhambanaho vho sumbedzisa uri zwino zwi nga konḓa vhukuma kha vharangaphanḓa vha mvelele u kuvhanganya masheleni a ṱoḓeaho a phurojeke dza mveledziso.
"Khaṱhulo ya khothe a i thivheli vharangaphanḓa vha mvelele u ranga phanḓa kana u thoma mishumo ya tshitshavha, fhedzi zwi vhea mikano kha vhukoni havho ha u kombetshedza mithelo ine ya kombetshedzwa kana u badeliswa kha vhadzulapo. Khaṱhulo iyi ndi ya ndeme, ngauri i khwaṱhisedza uri a hu na muthu ane a shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi, nga maanḓa zwitshavha zwo dzhielwaho fhasi zwine zwa ḓitika nga thikhedzo ya muvhuso," ho amba LRC.
LRC yo tenda uri vharangaphanḓa vha mvelele vha nga sedzana na khaedu kha u kuvhanganya masheleni o livhaho u bva kha zwitshavha zwavho fhedzi vho amba uri khaṱhulo a yo ngo vha thivhela u ṱoḓa masheleni kana zwikhala zwa vhufarisani na zwiimiswa zwa muvhuso, dziNGO, kana vhaṅwe vha kwameaho kha phurojeke dza mveledziso.
"Zwine zwa khou sedzwa zwino zwi fanela u shanduka kha u shumisa nḓila dzi re khagala, dza mulayo, na dza u ḓifunela dza u kuvhanganya thikhedzo na masheleni, khamusi nga kha u shumisana na mimasipala yapo kana zwiṅwe zwiimiswa zwi re na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza mveledziso na themamveledziso. Muhanga wa mulayo wa masheleni o raloho u tea u lingana nahone u tshi tshimbilelana na milayo ya demokirasi, u vhona uri phurojeke dzi shuma ṱhoḓea dza tshitshavha hu si na u vhea mihwalo i songo teaho kha vhadzulapo," ho amba LRC.