Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
"Khosi ya dzi ngwena" vha bvaho Duthuni vho ḓiimelela kha u pomokwa hau tambudza lwa tshiṱuhu ngweṋa, ngeno vha tshi ri a vho ngo tambudza ngwena ya fhedzi vho vha vha tshi khou lingedza u tsireledza vhadzulapo vha henefho fhedzi.
Vho Robert Munyai vho vha "ṋaledzi" ya nyanḓadzamafhungo ya matshilisano nga u ṱavhanya musi hu tshi phaḓaladzwa vidio yavho vha tshi khou ṱungedza nau huvhadza ngweṋa ya ḓaka ya Nile yo fashwaho mugeroni tsini na muvhunduni wa Duthuni. Fhethu afho ho no vha na mvula nnzhi ubva nga ṅwedzi wa Phando ṅwaha uno, hune milambo i khou ḓala nga maanḓa, zwine zwa kombetshedza dzi ngweṋa uri dzi kone u ya fhethu hune ha vha nnṱha. Vidio iyi yo ṱavhanya ya phaḓalala kha zwileludzi zwa nyanḓadzamafhungo ya matshilisano dzi ngaho Facebook na TikTok.
Vhanyai, khotsi a vhana vha 12, vho amba uri vho vha vha tshi khou lingedza u phulusa ngweṋa. Vho amba uri vho vhea mabutsu avho kha mulomo wayo uri vha i humisele maḓini na u sedza arali i tshi kha ḓi vha na maṋo sa izwi yo ḓala mavu. "Ndo vhidza mapholisa nahone nda vha vhudza uri arali ngwena ya fa, vhathu vha nga i vhulaha nga ṅwambo wa vhuluvhi hayo, zwine zwa vha na mulimo. U bvela nnḓa hayo zwo vha zwi tshi nga ri vhea khomboni," vha amba.
Musi vha tshi vhudziswa arali vha tshi zwi ḓivha uri zwiito zwavho zwi na masiandoitwa a mulayo, vho amba uri avhe zwi ḓivhi na luthihi. "Ndo vha ndi tshi khou tsireledza ngwena na vhathu ngauri vhaṅwe vho vha vha tshi ṱoḓa u i vhulaha. Arali vha muvhuso vha tshi ḓa kha nṋe, ndi ḓo humbela pfarelo. Ndo vha ndi sa ḓivhi uri muthu u khou rekhoda vidio, nahone ndo zwi wana nga murahu fhedzi," vha amba. Vhanyai vho amba uri vho dovha vha humbudza tshigwada nga ha tshiwo tsha 2002 tshe ha vhulahwa ngweṋa, nahone nga murahu vhathu vhanzhi vho fa nga u ṋewa mulimo.
Fhedzi zwiito zwa Vhanyai zwo vha zwi sa fari zwavhuḓi vhafuni vha zwipuka kana zwiimiswa zwi ngaho Khoro ya Lushaka ya Zwitshavha zwa u Tsireledza Zwifuwo (NSPCA). Tshiwo itshi tsho vhigwa kha davhi ḽa NSPCA ḽa Louis Trichardt, nahone muṱoli muhulwane Vho Lawrence Khodobo vho ṱoḓisisa. Vho khwaṱhisedza nga Ḽavhuvhili, ḽa 4 Luhuhi, uri mulandu u ḓo vulwa hu si kale nga fhasi ha Mulayo wa Tsireledzo ya Zwifuwo.
"Ndi nga si ambe uri Vhanyai vho no hweswa mulandu, ngauri ri kha ḓi vha na dokhethe. Zwi nga fhela ino vhege," vha ralo. Khodobo o engedza nga uri u ḓo vha a tshi khou fhedzisa afidavithi ino vhege. "Nga Ḽavhuṱanu, khamusi ri ḓo ṅwalisa dokhethe. Fhedziha, ndi nga khwaṱhisedza uri vha ḓo hweswa mulandu nga fhasi ha Mulayo wa Tsireledzo ya Zwifuwo 4," vha ralo.
Vhanyai, naho zwo ralo, vha kha ḓi vha vho khwaṱhisa uri vho vha vha tshi khou lingedza fhedzi u "kaidza" ngweṋa, u itela uri vhaofisiri vha bvaho kha Mveledziso ya Ikonomi, Mupo na Vhuendelamashango (LEEDET) vha kone u i fara na u i pfulusa tsini na vhathu.
Kha vidio dzo phaḓalalaho nga vhunzhi, dzine dza sedzwa nga vhathu vha zwigidi zwa maḓana, vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha vha nga vhonala vha tshi khou ṱhasela ngwena na u i huvhadza.
Kha ṱhanziela ya nyanḓadzamafhungo yo bviswaho nga NSPCA nga ḽa 29 Phando, tshiwo itshi tsho sasaladzwa vhukuma. "Kha dzividio, munna u vhonala a tshi khou rwa na u rwa tshipuka kha tshienda. Nga murahu, o shumisa tshihali u itela u ṱhavha ngweṋa, a i rwa lunzhi-lunzhi mulomoni. Nga tshifhinga tshithihi, vhaṅwe vha si gathi vha vhonala vha tshi khou ṱanganya tshipuka tsho huvhalaho na tshi sa ḓitsireledzi," NSPCA yo ralo.
NSPCA yo dovha ya sasaladza vhuḓifari ha vhaṱaleli, vhe "vhane vha vha vha tshi ṱoḓa u ḓiphina nga vhuḓi fari havho, vha tshi khou fhululedza munna na u amba uri zwi fanela u vhulahwa".
Dzangano a ḽi na vhuṱanzi ha uri Munyai o vha a tshi khou shuma kha dzangalelo ḽau tsireledza tshipuka. "Musi u tshi khou ita ṱhoḓisiso yo engedzeaho, ho dzumbululwa uri munna a re na vhuḓifhinduleli o engedza vhuṱungu ha ngwena na u shengela nga ui rwa kha maṋo a tshipuka musi tshi tshi kha ḓi tshila. Vhalanguli vha Mvelo nga murahu vho vhulaha tshipuka nga nḓila ya vhuthu," ho vhaliwa nga u ralo.
Khanedzano ya Munyai ya uri vhuluvhi ha crocodile vhu na vhuṱungu na hone a vhu ṱanganedziwi sa tshiitisi tsha vhuḓifari hawe vhune ha khou humbulelwa. U tenda uri zwi nga ita uri vhathu vha fe nga u ṱavhanya zwi itiswa nga u tenda zwi si zwone. Naho foramu nnzhi dza mutakalo dzi tshi eletshedza kha u ḽa ṋama ha zwipuka nga ṅwambo wa dziṅwe pfushi dza nṱha dzine dza nga bveledza vhuimo ha zwa ngalafho, a hu na vhuṱanzi ha saintsi ha uri vhuluvhi ha crocodile vhu na mulimo.
NSPCA yo dovha ya amba nga ha u phaḓaladzwa ha dzividio dzi sumbedzaho u tambudzwa ha zwipuka.
"NSPCA i khou vhilaedziswa nga tshivhalo tsha zwiito zwa tshiṱuhu kha zwipuka zwi khou filimiwa u itela u ḓimvumvusa na u phaḓaladzwa kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano. A zwi humbulei uri vhashumisi vha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano vha nga wana u tambudzwa ha zwipuka na u vha na tshiṱuhu zwi tshi takadza. Zwipuka ndi zwivhumbwa zwi pfaho zwine, u fana na riṋe, zwa tshenzhela maḓipfele avhuḓi na a si avhuḓi a ngaho dakalo, u ṱungufhala na vhuṱungu. Ri humbela maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha fare zwifuwo zwoṱhe nga ṱhonifho ine ya vha fanela," tshitatamennde tshi vhalea nga u ralo.