Tshiṱori nga Maanda Bele. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Zwiito zwa kale zwiito vhonala zwi tshi tevhela ramiswaswo naa mudivhalea kha zwa vhudavhidzani ha nnyi na nnyi Livhuwani Madadzhe, ane a ḓivhiwa nga vhathu vhanzhi sa SABC Livhu. Muvhuso wo sumbedzisa uri, nga nnḓa ha mulandu wa u vhulaha, u ḓo dovha a sedzana na milandu ya vhufhura. Hezwi zwi tshimbilelana na tshiwo tsha 2017 tshine ha pfi o fhura lufu lwa mme awe u itela u ṱoḓa masheleni a ndindakhombo.
Madadzhe o ḓivhonadza khothe khulwane ya Thohoyandou, ino yo dzula dzula Waterval zwa zwino, nga Musumbuluwo wa ino vhege. O ima a tshi khou pomokwa u vhulaha mufumakadzi wawe Lindelani Nengovhela, minwaha mivhili yo fhiraho. Tshitumbu tshawe tsho wanala tshi tshi khou papamala kha dindi ḽa bubga ḽo ḓalaho maḓi, ḽi sa shumiswi hayani havho ngei Mangondi Hasidou.
Maitele a khothe a Musumbuluwo o thoma nga notsi ya tshifhinga. Thetsheleso yo vha yo vhetshelwa u thoma u itea Khothe D fhedzi yo ḓou fanela u fhiriselwa Khothe C nga ṅwambo wa zwipikara zwa u rekhoda zwovha zwi sa shuma zwavhuḓi. Musi hu tshi khou shanduka, Madadzhe o bva khothe a vhuya nga murahu ha tshifhinga, nga murahu ha musi Muhaṱuli Vho Thogomelani Tshidada vho no dovha vha thoma maitele. Muhaṱuli vho vha vha tshi vhonala a sa takadziwi nga u ḓifara ha Madadzhe.
Vhatshutshisi vho mbo ḓi humbela uri mulandu u fhiriselwe phanḓa nga ḽa 4 Ṱhafamuhwe u itela u tendela tshifhinga tsha u engedza milandu i tshimbidzanaho na vhufhura. Fhedziha, Madadzhe o humbela uri iḽo ḓuvha ḽi sukumedzelwe phanḓa nga ḽa 16 Ṱhafamuhwe, a tshi amba nga ha vhuḓifhinduleli ha u isa ṅwana wavho kha dokotela nga ḽa 4 Ṱhafamuhwe.
Muhaṱuli Vho Tshidada vho isa phanḓa na u sevha vhatshutshisi u vhona uri vho ḓiimisela tshoṱhe u bvela phanḓa nga ḽeneḽo ḓuvha, vha tshi sevha uri u lenga huṅwe na huṅwe hu nga ita uri mulandu u bvisiwe.
Milandu ya vhufhura i vhonala i tshi bva kha tshiwo tsha 2017 tshe Madadzhe na musidzana wavho wa tshenetsho tshifhinga, Mpeziseni Mukwevho, vha farwa nga mulandu wa u zwifha nga lufu lwa mme avho u itela u ṱoḓa tshelede ya ndindakhombo. Hu pfi vhavhili vho fhaṱa tombo ḽa mavhiḓa mavhiḓani a Mangondi Hasidou, zwa tshuwisa tshitshavha sa izwi hu si na mbulungo ye ya vha hone. Zwi mangadzaho vhukuma, mufumakadzi ane a khou ambiwa nga hae o lovha – nahone u kha ḓi vha – a tshi khou tshila.
Madadzhe na Mukwevho vho fhiwa beili ya R2,000 na R5,000 nga u tevhekana. Mavharivhari a sumbedzisa uri vho shumisa tshikhala kha maitele a ndindakhombo sa izwi dziṅwe phoḽisi dzi tshi ṱoḓa maṅwalo maṱuku – u fana na mbekanyamushumo ya tombstone na mbulungo – u itela u shuma kha mbilaelo. Murado wa tsini wa muta o pomoka uri Madadzhe o wana nga vhufhura ṱhanziela ya lufu ya tshiofisi ya mme awe, naho vho vha vha tshi khou tshila vhukuma.
"Mufumakadzi uyo a shayaho a nga si kone u swikelela nnḓu ya RDP, thuso ya matshilisano, kana tshumelo iṅwe na iṅwe ine ya ṱoḓa ID ya Afrika Tshipembe i shumaho. U ya nga Home Affairs, o lovha lwa mulayo," muraḓo wa muṱa o amba a tshi khou lila.
A zwi tou vha khagala uri ho vha hu mini kha mulandu. Fhedziha, vhatshutshisi zwino hu khou pfala uri vha khou ṱoḓa u vhuedzedza milandu ya vhufhura khathihi na tsengo ya bulayo, vha tshi amba uri mulandu wa u thoma u sumbedza maitele a vhuḓifari ha u fhura nga ene Madadzhe.
Mukomana wa Lindelani Nengovhela vho amba ino vhege uri vha na fulufhelo ḽa uri khaṱulokwayo i ḓo kunda. "Sa muṱa, a si uri a ri pfi vhuṱungu musi ri tshi mu vhona a tshi khou tshila o takala kha zwileludzi zwa vhudavhidzani, ngeno khaladzi ashu a si tsheeho. Naho zwo ralo, ri kha ḓi vha na fulufhelo kha maitele a vhulamukanyi ha Afurika Tshipembe na kha Mudzimu. Ri khou lavhelela u vhona hoyu muthu (Livhuwani) a tshi vha tsumbo ine ya thusa vhathu vhanzhi, nga maanda sa izwi e muthu wa tshitshavha. Tshanḓa tsha mulayo tshi fanela u shuma sa ngudo kha vhathu vhanzhi vhane vha mu ṱhogomela. Vhathu vha tea u guda uri, hu sa londwi uri ndi nnyi naho ni muthu wa bvumo a ni nṱha ha mulayo."
Vho dovha vha dzumbulula uri muṱa u khou shuma na Muimeleli wa Muṱa u itela u fhirisela vhuṱhogwa ho fhelelaho ha vhana vha Madadzhe khae, nga murahu ha lutamo lwo sumbedzwaho lwa vhana lwa u dzula na khotsi avho. "A ri ṱoḓi u ita zwiṅwe zwithu nae. Vhana vho khetha, nahone ri a zwi ṱhonifha. Zwino, ro livhisa ṱhogomelo kha u vhona mulandu uyu na u fulufhela uri hu ḓo shumelwa khaṱulokwayo."
Vho engedza nga uri muṱa wo vhofhololwa uri milandu ya vhufhura yo ṱangana na mulandu wa u vhulaha sa izwi vha tshi tenda uri hezwi zwo khwaṱhisa zwilavhelelwa zwa khaṱulokwayo. "Ro lindela nga ḽa 10 Ṱhafamuhwe. Zwa zwino, ri takalela uri milandu yo ṱanganyiswa. Mulayo u fanela u shuma sa tsumbo na u funza vhanzhi ngudo," vha vhina nga u ralo.