Tshiṱori nga Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Tshumelo ya tshidimela ya luvhilo luhulu i ṱumanyaho Gauteng na fhethu hune ha vha kule ha Limpopo i nga vha i fhiraho u sokou vha muloro zwawo. Kha nyimele i re na fulufhelo ḽiṱuku, u fhaṱiwa ha tshiporo tsha 500km Tshipembe tshiporo tsha tshipembe zwi nga thoma mafheloni a ṅwaha wa 2026, na zwiporo zwa u thoma zwi tshi khou hwala vhanameli nganwaha wa 2030.
Mushumo wa "tshiporo tsha luvhilo" wo ṱanganedzwaho nga vhathu vhanzhi vhege yo fhiraho, na nyanḓadzamafhungo dzo vhalaho dze dza ḓou vhiga nga ha mvelaphanḓa dza zwenezwino. Mivhigo i dovha ya sumbedza uri mutevhe wo pulaniwaho u ḓo fhira Polokwane, u tshi khou isa phanḓa nḓila yoṱhe u ya Musina.
Tshumelo yo raloho hu vhonala i tshi ḓo fhungudza vhukuma tshifhinga tsha lwendo vhukati ha ḓorobo dza vundu ḽa Limpopo nna vundu ḽa Gauteng. Lwendo vhukati ha Pretoria na Polokwane lu khou lavhelelwa u dzhia mimunithi ya 90 fhedzi - musi hu tshi vhambedzwa na awara mbili na hafu u ya kha awara tharu nga goloi kha bada khulwane ya N1. Nḓila i dovha ya lavhelelwa u ṱangana na Gautrain, zwine zwa ita uri u ya vhukavha mabupho ha Dzitshaka ha OR Tambo zwi kone u konadzea.
Musi yo no fhela, nḓila yo dzinginywaho i ḓo thoma u bva Pretoria fhethu hayo ha devhula vhukuma u ya Musina devhula devhula, i tshi fhira nga Hammanskraal, Bela-Bela, Mokopane, Polokwane, na Louis Trichardt nḓilani.
Tshipiḓa tsha pulane khulwane
Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vho sumbedzisa pulane dza tshidimela tsha luvhilo u ya devhula kha gurannḓa yavho mafheloni a 2024. Mushumo wo katelwa kha mvetamveto ya Pulane Khulwane ya Zwiporo zwa Lushaka (NRM), ine ya shuma sa ḽiṅwalo ḽa ndeme ḽa mbekanyamaitele ya nyendo dza tshiporo dza tshikhala tshilapfu, tsha luvhilo luhulu. NRM i sumbedza nḓila ine mutevhe wa Gauteng–Polokwane wa ḓo ṱanganyiswa ngayo kha tshiṱirathedzhi tsha vhuendi tsha lushaka tsha Afrika Tshipembe nga vhuphara. Ramaphosa vho dzhiela nzhele uri mvetamveto ya NRM i khou tea u fhedzwa mafheloni a uno nwaha.
Pulane i dovha ya sedza kha u kunga vhubindudzi ha phuraivethe kha themamveledziso ya zwiporo na u ṱalutshedza nga vhuḓalo mihanga ya ndaulo na masheleni. Khamphani dzi re China dzi dzhiiwa sa vhane vha nga vha vhaṱaṱisani, ro sedza tshenzhemo yadzo kha mishumo yo raloho. Kha zwiporo zwinzhi zwa China zwine zwa vha na luvhilo luhulwane ndi Shanghai Maglev, ye ya swikelela luvhilo lwa rekhodo lwa 501km/h, na luvhilo lwa u shuma lwa vhukati lwa 251km/h.
Nga Fulwi ṅwaha wo fhiraho, vhaphuresidennde na vhamuvhuso wavundu wa Limpopo na Gauteng vho tendela nga nḓila ya tshiofisi thendelano ya u thomiwa ha mushumo. Bammbiri iyi i vhea maga a maitele, hu tshi katelwa na u tholwa ha mulanguli wa mushumo wo ṱanganelaho na maitele a vhulavhelesi na vhuvhusi. Vunḓu ḽoṱhe ḽo ḓikumedzela u kwamana na ofisi ya Muphuresidennde na mihasho ya lushaka - Masheleni, Vhuendedzi, Vhuvhusi ha Tshumisano, na Mbambadzo .
Lusiabuvhi lwa u tshimbila TopAuto yo vhiga vhege yo fhiraho uri mushumo u ḓo tshimbila nga nḓila i fanaho na vhubindudzi ha Gauteng ha R120 biḽioni kha u engedza nethiweke yayo ya zwiporo. Pulane yeneyo i katela u fhaṱa dziṱiraka ntswa na u engedza dziṅwe fhethu dza rathi kha nethiweke kha miṅwaha miṱanu i ḓaho.
Musi yo no fhela, vhulapfu ha Gautrain hoṱhe ha nḓila vhu ḓo ṱoḓa u vha luraru - u bva kha 80km u ya kha 230km.