Tshiṱori nga Silas Nduvheni, Anton van Zyl na Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphas
Duvha ḽa Vhafumakadzi ḽa ṅwaha uno ḽi vhe vhuṱambo ho vhofholowaho ha pfanelo na vhuḓi ha vhafumakadzi vha lushaka, zwo vha tsumbo ya khakhathi dzi si na muhumbulo dzo ṱanganedzwaho khavho. Mivhigo ya u vhulahwa na u tzhipiwa yo ita uri hu vhe na murunzi wa swiswi kha vhuṱambo ha mafhelo a vhege.
Kha tshiṅwe tsha zwiwo zwi tshuwisaho vhukuma, mufumakadzi o vhulahwa nga Mugivhela , a ḓuvha ḽa Vhafumakadzi - muvhunduni wa Hamunzhedzi. Tshitumbu tsha mufumakadzi tsho wanala kha bunga ḽa dindi tshikoloni tsha nṱha tsha Tshiawelo, Vleifontein nga murahu ha maḓuvha mavhili. Zwine zwa ṋaṋisa mafhungo ndi uri ṅwananyana wawe muṱuku o tzhipiwa, hu pfi o tzhipiwa nga onoyo munna muthihi, nga murahu ha musi o no mu tzhipa a ḓou mu vhidza uri a thuse kha u ṱoḓa mme awe.
Nga Ḽavhuṱanu, muṅwe mufumakadzi o ṱhavhiwa a lovha, o ṱhavhiwa nga munna wawe, nga murahunyana ha musi o no vhuya lwendoni lwa tshikolo. Mupondwa wa miṅwaha ya 35 nga murahu o wanala hayani hawe e kha tivha ḽa malofha. Hu pfi munna wawe o lingedza u fhisa nnḓu a sa athu shavha nga goloi yawe. Goloi yawe nga murahu yo mbo ḓi thulana na bisi vhuponi ha Waterval, Elim nahone a farwa muvhunduni wa Mavambe.
Tshiṅwe tshiwo tsho itea Nkuna Kraal Mall, muofisiri wa pholisa o ṱhaselwa lu vha vhaho malugana nau vhulawa ha mufumakadzi wawe nga Mugivhela wonowo wa 9 Ṱhangule. Uya nga ha mivhigo ya mapholisa, vhoṱhe muṱhaseli na mupondwa vho vha vhe kha zwa vhupholisa wa munna ovha a tshi shuma kha yuniti ya tshiṱitshi tsha mapholisa tsha Thohoyandou K9, ngeno wa mufumakadzi ovha a tshi shuma mukanoni wa Beit Bridge ha u dzhena. Mupondwa wa mufumakadzi o vha o dalela mavhengele tserekano a Nkuna Kraal na khonani dzawe mbili na ṅwana wawe wa muṱuku musi a tshi ṱangana na munna uyo ane ovha o no fhambana nae. Vhenevho vhavhingani vho vha vho no fhambana lwa miṅwedzi i ṱoḓaho u vha sumbe.
"Hu khou humbulelwa uri ho vha na khanedzano i fhisaho vhukati havho, zwe zwa ita uri munna a dzhie tshigidi tsha tshumelo na [u thuntsha] mupondwa kha muraḓo wa nṱha. Musi a tshi lingedza u gidima a ya kha goloi u itela u shavha fhethu ho iteaho tshiwo, tshitshavha, tshe tsha vhona tshiitea tshoṱhe, vha mu pandamedza na u mu rwa, vha mu vhea tsini na goloi yawe. Goloi, yo fhiswa nga nḓila i vhavhaho," ho ṅwaliwa nga u ralo kha tshitatamennde tsha mapholisa.
Vhuvemu na hone ho vha vhu sa tou vha kha tshiṱiriki tsha Vhembe fhedzi. Ngei Mankweng, hanefha Limpopo, munna wa minwaha ya 40 o farwa nga Musumbuluwo malugana na u vhulaha ha tshiṱuhu ha musidzana wawe wa miṅwaha ya 32 hune a dzula hone kha muvhundu wa Nobody Thakgalang. Mufumakadzi o ṱhavhiwa nahone khamusi a rwiwa nga mbaḓa.
"Muhumbulelwa nga murahu o lingedza u ḓivhulaha hayani fhedzi a kundelwa nahone nga murahu a thula goloi yawe tsini na Savanna Mall. O iswa vhuongeloni nga fhasi ha vhulindi ha mapholisa. U bva tsheetsho o hweswa mulandu wa u vhulaha nahone hu si kale u ḓo ḓivhonadza phanḓa ha Khothe ya Madzhistrate ya Mankweng," ho ṅwaliwa nga ha tshitatamennde tsha mapholisa.
Nga Musumbuluwo, mulangavundu wa Limpopo, Vho Dokotela Phophi Ramathuba vho dalela vhuongeloni ha Tshilidzini. Vho vha vha tshi khou pembelela ḓuvha ḽavho ḽa mabebo fhedzi vho vha vha tshi ṱoḓa uri i ṱangane na tshifhiwa tsha ṱhogomelo ya mutakalo ine ya shandula vhutshilo ha vhane vha ṱoḓa thuso. Mulangavundu vho pulana u fhedza vhege u bva nga ḽa 11 u swika nga ḽa 15 Ṱhangule khathihi na vhaḓivhi vha zwa ngalafho zwibadela zwo fhambanaho u mona na Tshiṱiriki tsha Vhembe, zwine zwa ṋetshedza ṱhogomelo ya u vhulunga vhutshilo na ṱhogomelo ya vhaḓivhi kha vhalwadze vhe vha vha vhe kha mutevhe wa u lindela lwa miṅwedzi kana na miṅwaha.
Fhedzi mafhungo a u vhulahwa ha vhathu vha si na ṱhalukanyo vhege yo fhiraho o kwama Vho Ramathuba na vhashumi vhavho. Vho vhudza vhaongi vhuongeloni ha Tshilidzini uri u vhulawa hu khou tea u imiswa. "A thi ḓivhi uri ri nga ita mini. Ṋeḓorobo, ri fanela u ita mini nga havha vhanna? A vha khou sokou tzhipa avha vhafumakadzi, vha dovha vha vha vhulaha nga tshiṱuhu," vha ralo.
A si vharangaphanḓa vha vhafumakadzi fhedzi vhane vha vhonala vhe kha vhuimo havho ha u fhelisa tshiṱuhu kha u lwa na vhafumakadzi na vhana vha sa ḓitsireledzi. Vho Enos Magwabeni, murangaphanḓa wa dzangano ḽa Vhanna Kha Ri Ambe (VKRA), vho vha vha sa koni u vha na maḓipfele awe. Kha khoḽomo yavho ya tshifhinga tshoṱhe, vho ṱalutshedza uri vhunzhi ha mushumo une ndangulo yavho ya u ita wo livhiswa kha u tandulula zwiitisi zwa midzi ya khakhathi dza muṱani. VKRA i dovha ya lingedza u ṋea u linganyisela, u amba uri vhanna, kanzhi ndi vhapondwa.
"[Fhedzi] ndi nga amba hani na vhanna musi vho sedzana na tshiṱuhu tsho raloho?" vha ralo. Vho mbo ḓi humbela vhafumakadzi uri vha vhe kha ṱhogomelo. "Sathan o lungulea tshoṱhe. U tshimbila vhukati hashu o ambara zwiambaro, o ambara yunifomo dza mapholisa, kha zwifhaṱuwo zwo ḓoweleaho - a tshi ṱoḓa ane a nga mu ḽa. Arali na vhona zwiga zwa uri munna waṋu a nga ni vhaisa, a fhedza nga vhutshilo haṋu. Ndi khwine u vhidzwa sa mufumakadzi o ponyaho u fhira u humbula sa mufumakadzi o lovhaho."
Vho Magwabeni vho tenda uri vha vha vha tshi kha ḓi vha vho hanganea. "GBV i khou ṱuṱuwedza tshitshavha tshashu nga nḓila i tshuwisaho. Ndi ṱoḓa u tenda kha u linganyisela, kha u sa ṱalula, kha muhumbulo wa uri vhanna na vhone vha a tambudziwa. Fhedzi vhuṱanzi ho nthivhelaho vhu a ḓala. Naho zwo ralo, ndi kha ḓi vhudzisa: naa hu na tshikhala tsha u amba nga ha vhanna vho fhumulaho, vha tambulaho - vha sa fhumuli zwililo zwa vhafumakadzi?"