Tshiṱori nga: Victor Mukwevho. Ṱhalutshedzo nga: Khathutshelo Raliphaswa.
U gonya ha mbalo ya vhana vhane vha lovha musi vhe zwikoloni zwau fumbiswa zwi sia vhunzhi ha vhathu vha tshi ḓi vhudzisa uri naa u fumbiswa thavhani zwi kha ḓivha zwa ndeme na?
Kha nyambedzano ya lushaka ya Indaba, ya u tsireledza na u alusa ya pfanelo dza mvelele, vhurereli na nyambo kha vhathu (CRL) vhari u bva ṅwaha wa gidimbili rathi, ho no vhigwa vhafumbiswa vha u fhira maḓana a sumbe vhe vha lovha vhe zwikoloni zwau fumbiswa. Uya nga vha muhasho wa mutakalo, vhari zwivhangi zwa u lovha ha vhafumbiswa avho zwi katela u ṱahelelwa maḓi mivhilini, malwadze ane avha a sa tendelani na nzulele ya thavhani, na malwadze a swigiri.
Musalauno, nḓila dzo tsireledzeaho dzine vhatukana vhanzhi vha fumbiswa ngadzo ndi u iswa fhethu ho tsireledzeaho u fana na vhuongeloni. Fhedzi naho zwo ralo, vhatevheli vha mvelele vhari a vha ngaḓo furalela mvelele na nḓila dzine vho aluwa vha tshi dzi shumisa. U fumbiswa lwa mvelele zwi anzela u ṱumanywa na vhurereli, fhedzi vhathu vha tshe na mbudziso ya uri: vhatukana vha fanela u tou kombetshedzwa u fumbiswa lwa mvelele, hune vha ṱangana na nyimele dzine dza vhea matshilo avho khomboni vhe thavhani lwa vhege tharu?
Vho-Maine na mulangi wa vhuendela vhupo vha vunḓu ḽa Limpopo, Vho-Mashudu Dima, vhane vha vha muḓivhi kha zwa ngwaniwapo na u fumbiswa lwa mvelele, vha tenda uri u fumbiswa lwa mvelele ndi maitele ane avha mvelele ya vharema.
Vha tshi amba na vha nyanḓadza mafhungo ya Limpopo Mirror vhe hayani ha Vho-Dima kusini kwa Sokotenda Sibasa, vhari zwikolo zwi asi zwa u fumbiswa fhedzi, hu dovha hafhu ha gudiswa vhatukana nga ha nḓila dza u bveledzisa matshilo avho nau gudiswa nḓila dzau ṱhonifha na u guda nga ha u tshila zwavhuḓi na vhanwe vhathu. "Kha vhatukana vhane vha fumbiswa zwikoloni lwa mvelele, vha ṱuwa vha vhatukana vhare na ṱhompho na u kona u thetshelesa, idzo ndi pfunzo dzine ra vha ṋea dzone. Vha dovha hafhu vha funzwa nga ha u ṱhonifha vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku, iyi ndi pfunzo ine vhane vha fumbiswa vhuongeloni vha kundelwa ui wana," vha amba.
Vho-Dima vhovha munwe vhaambi kha vhathu vhararu vhevha vhothwa kha mvelele u bva vunḓuni ḽa Limpopo vhe vha nangwa nga vha muhasho wa mutakalo wa lushaka vhe vha fara nyambedzano nga ha zwikolo zwa u fumbiswa ngei Ulundi, KwaZulu-Natal. Vhe vhavha vhe navho ndi Vho-Maine Mashudu Tshikororo na mugudisi Vho-Mohajane u bva Bulugwane.
Vho-Maine Tshikororo, vhari muvhuso u fanela u vhona vhundeme ha u fumbiswa lwa mvelele, uri vha kone u shumisana kha ulwa na malwadze ane a fhirela. Vha tshi vhudziswa uri kha u fumbiswa vhuongeloni na thavhani ndi ngafhi hune vha vha vho tsireledzea, vhari nga u tevhedza nḓila yo teaho yau fumbisa, u fumbiswa ha mvelele ndi hone ho tsireledzeaho. "A ri ngaḓo furalela mvelele yashu uri hu tevhedzwe nḓila ya musalauno," vha amba.
Vhodokotela Vho-Thivhilaeli Simon Nedohe, Vhafunzi vha tshivhidzo tsha Eccsa Restoration ire Ha-Kutama Maebane, vhari vhone vha na mbonelo yo fhambanaho na Vho-Diam kha u fumbiswa ha vhatukana. Vho tika mbuno dzavho nga u shumisa maṅwalwa kha bugu dza kale bivhilini, hune ha ṅwalwa nga ha u fumbiswa, vhari u fumbiswa ho sikwa nga Mudzimu sa mulanga vhukati ha Mudzimu na vhaisiraele. Vhatukana vhovha vha tshi fumbiswa vhe na maḓuvha a malo fhedzi vho bebwa. "Namusi u fumbiswa zwi itwa nga nḓila dzine dza vhaisa vhafumbiswa hone nga vhanna vhane vha tenda khauri u vhaisa vhatukana uhu ndi nḓila ya uvha gudisa uvha vhanna, hu sina na nḓila dza u dzidzivhadza vhuṱungu vhune vha vha vha khou vhu pfa. U fumbiswa azwi tshavha zwa ndeme. Zwa zwino zwi vho itelwa u thivhela malwadze na mvelele. Zwo ralo zwi fanela u itelwa fhethu hune ha tsireledza mitakalo yavho.Vhane vha kombetshedza mvelele vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u lovha ha vhafumbiswa," vha amba.
Naho zwo ralo, vhane vha ima na u fumbiswa ha mvelele sa tshipiḓa tsha ḓivhazwakale ya mvelele, vha nga ṱangana na dzi khaedu. Vhunzhi ha vhaḓivhi vha ḓivhazwakale vhe vha ṅwala nga ha ḓivhazwakale ya Vhavenda vho ṅwala nga ha Khosi Vho-Makhado, vhe vha vhusa u swika ṅwaha wa ḓaṱahe fuṱahe-ṱhanu, sa khosi ya u thoma vhe vha fumbiswa. Izwo zwa sedzisela Vho-Makhado fhasi sa uvha khosi i tevhelaho sa izwi vhovha vho fumbiswa. U fumbiswa uhu hovha husi maitele kha lushaka lwa Vhavenda u swika minwaha ya ḓana yo fhiraho.
Vhanzhi vha ofha uri kha mishumo iyi hune vhatukana na vhasidzanyana vha funzwa nga zwikili za vhutshilo na mvelele yavho zwi nga xedzwa lwa tshoṱhe.