Tshiṱori nga Chiguvare ya Bernard. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Iṅwe ya nndwa dza ndeme vhukuma dza dzingu ḽa Vhembe, dze dza vha hone miṅwahani ya 160 yo fhiraho ngei Magoro Hill, yo vha i tshi khou humbulwa nga Ḽavhuṱanu ḽa 26 Khubvumedzi. Nndwa yo vhona vhadzulapo vha mivhunduni vha fhiraho 300 vha tshi vhulahwa nahone vhanzhi vha tshi dzhiiwa sa vhashumi vhane vha vha tambudziwa.
Mushumo wa tshahumbdzo wo farwa nga Ḽavhuṱanu wo ṱanganelwa nga vhaeni vha ṱoḓaho u paḓa 400, hu tshi katelwa na vhaimeleli vha bvaho kha zwitshavha zwo fhambanaho zwa mvelele, vhurereli na luambo. Ho vha hu tshi bviswa tshithu tsho khetheaho, tshi tshi ṱalusa tshipiḓa tsha zwe zwa itea tshifhingani tsha nndwa iyo.
Vho Sigwavhulimu Magoro, munwe wa vhadzudzanyi, vho ṱuṱuwedza vhathu uri vha songo hangwa zwiitea zwa ḓivhazwakale zwi ngaho nndwa ya Magoro Hill. "Ri ḓo takalela uri hezwi zwi vhe tshiitea tsha ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u dovha ra humbula na u hulisa matshilo o lwozweaho," vho ralo.
Kha u vha hone ho vha hu na Vho Portia Tsanwani u bva kha Khomishini ya Pfanelo dza Zwitshavha zwa Mvelele, Vhurereli na Luambo (CRL). "Sa CRL, ri khou ṱuṱuwedza muṱa wa Magoro uri u ṱhogomele mavhiḓa na u hulisa mvelele yavho," ho amba Vho Tsanwani.
Ho itea mini ngei Magoro Hill?
U vhulahwa ha vhathu vhanzhi ha Magoro, sa zwe vhanzhi vhe vha vha vhe hone vha zwi amba, zwo itea hu si kule na hune Damu ḽa Vhukati ḽa Letaba zwino ḽa ima hone. Maṅwalo a ḓivhazwakale a ṱalusa muvhundu wa Magoro sa musanda wa vhuhosi ha Venda, tshipembe ha Mulambo wa Letaba.
Vhuleme ho gonya nga murahu ha musi ho no thomiwa Schoemansdal nga 1848 nga vha Trekkers vha tshi khou ya devhula. Nga murahu ha u thomiwa ha fomala ha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe (ZAR) nga 1852 nga kha Thendelano ya Mulambo wa Sand, milayo miswa na mithelo zwo ḓivhadzwa. Vhalanguli vha Trekker vho fhandekanya zwitshavha zwapo zwa Afrika nga fhasi ha mahosi a ṋetshedzaho vhashumi na u vha na zwikolodo. "Opgaaf" (tshikolo) yo vha i tshi fanela u badelwa nga kholomo, makumba a nḓou, makumba a nngwe, dzi hoes dza tsimbi kana thanda dza koporo.
U kuvhanganya ha u hulisa vhubvaḓuvha na tshipembe ha Soutpansberg zwo ṋewa João Albasini, zwe zwa vha zwo vhewa sa mulanguli wapo wa vhuhosi ha Afrika nga 1858. Albasini, mubvumbedzwa wa mivhalavhala, vho mbo ḓi ḓivhiwa sa 'muhulwane wa white wa Magwamba' nahone vha laedza mmbi yavho ya vhahali vha Tsonga, vhunzhi havho vho vha vho shavha muvhuso wa Mozambique wa Gaza Ngoni nga fhasi ha Soshangane.
Muhulwane wa Magoro vho vha vha tshi tikedza Makhado, mukalaha muhulwane wa vhukovhela ha Venda, vhe vha vha vha tshi khou lwa na tshitshavha tsha Schoemansdal. O dovha a hana u badela opgaaf.
U vhulahwa ha tshiṱuhu
Musi commando ya Trekker, ine ya vha na vhanna vha ṱoḓaho u vha furathi, i tshi swika tshikwarani nga ḽa 8 Ṱhangule, yo vha yo no tingeledzwa nga vhahali vha Tsonga vha ṱoḓaho u linga tshigidi(1000), vha tshi khou rema vhavenḓa vha tshi bva mulamboni wa tsini.
Nyambedzano nga ha upfa na u ḓikumedza ha zwigidi zwo kundelwa. Murwa wa khosi na muṅwe wa vhakhantseḽara vhavhili vhe vha mu fhelekedza kha lauger vho vhulahwa. Tshikwara tsho fhedza tsho dzhiiwa nga Swondaha, ḽa 13 Ṱhafamuhwe 1865.
Vhadzulapo vha Magoro vha fhiraho 300 vho lozwa matshilo avho. Mukomano ane a khou vhuya o dovha a dzhia kholomo dzi fhiraho 200, vhafumakadzi vhaṱuku vha si gathi, na vhana vha 120. Vho vha vha tshi iswa bulasini ya Albasini, he vhafumakadzi vha vha vha tshi phaḓaladziwa vhukati ha mmbi ya Tsonga nahone vhana vha kovhekana vhukati ha vha burghre uri vha shume sa vhagudiswa vhane vha vha na indentures.
Naho vhupuli ha Cape Colony ho fhela lwa tshiofisi nga ḽa 1 Khubvumedzi 1834 nga u thomiwa ho fhelelaho ha Mulayo wa u fhelisa vhupuli wa Britain wa 1833, wo bvela phanḓa lwa miṅwaha minzhi kha dzingu ḽa devhula fhasi ha zwithu zwo fhambanaho, u katela na "inbookstel," maitele a u kombetshedzwa u shuma ane a vhulunga vhuimo ha matshilisano ha mbeu. Maḓana a vhana vha Afrika vho farwa kha mafulo a mmbi, hu tshi katelwa na u ṱhaselwa ha Magoro Hill.