Tshiṱori nga Victor Mukwevho. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Vhunzhi ha zwiṱediamu zwo vhalaho zwa mitambo kha zwipiḓa zwa tshipembe ha Vhembe zwo fhaṱiwaho nga u ḓura ha masheleni ane a vhaleliwa nga dzimiḽioni zwino azwi athu u thoma u shumi nahone zwo no vha zwipikwa zwa u tshinyadza. Mihumbulo i bva kha u sa ṱhogomela zwavhuḓi na u shaya tsireledzo u ya kha khanedzano dza mavu dzi sa athu tandululwaho vhukati ha vharangaphanḓa vha mvelele.
Zwitediamu, zwo fhaṱiwaho nga zwipiḓa, ndi zwine zwavha zwi tshi khou wanala kha vhupo ha Muswodi, Madimbo, Hamanenzhe na Masisi.
Tshitediamu tsha Madimbo, tsho fhelaho nga 2013, tsho ima sa tshiga tshihulwane tsha zwishumiswa zwa tshitshavha zwo xelaho. Musi Limpopo Mirror i tshi dalela fhethu honoho nga Mugivhela, ḽa 18 Fulwana, yo vha i tshi fana na tshiṱiriki tsha mmbi tsho ṱutshelwaho. Ho vha hu si na gethe, hu si na zwiṱaha, nahone fhethu ha u tamba ho vha hu tshi tou vha hu sa fhambanyiwi na vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ho ḓoweleaho ha mahayani.
Themamveledziso dza luvhanḓe dzo tswiwaho, zwishumiswa zwa u ṱanganya zwo tshinyadzwaho, nahone a hu na kamara dza tshanduko dzi vhonalaho kana zwishumiswa zwo teaho zwa vhatambi kana vhaṱaleli.
Vhaṅwe vhadzulapo vha Madimbo vho hana u amba na vhoramafhungo, vha sumbedza u dinalea na u ḓirula mushumo. Vho amba uri a hu na mushumo wa u engedza mbilaelo sa izwi masipala u tshi khou bvela phanḓa na u sa dzhiela nṱha khumbelo dzavho dza u shuma na nḓisedzo ya tshumelo.
Murengisi wa zwiḽiwa ane a shuma mithara dzi ṱoḓaho u vha 200 u bva luvhanḓeni vho tsivhudza vharengi vhavho kha u amba na vhoramafhungo, vha tshi ofha uri vha nga tambudzwa na u hanelwa zwikhala zwa mushumo zwa tshifhinga tshi ḓaho. "Ndi ngani ni tshi fanela u amba na nyanḓadzamafhungo musi ni sa khou vhuya na shuma? Arali vhathu vha bvaho kha masipala vha tshi ni vhona kha gurannḓa, a vha nga ḓo vhuya vha ni thola," vho ralo.
Naho zwo ralo, muṅwe murengi, Vho Mpfariseni Managa, vho vha vho ḓiimisela u amba. Vho amba uri luvhanḓe lwo thoma u fhungudzea musi khamphani ya tsireledzo ya phuraivethe ye ya vha yo tholiwa u thomani u linda yo tutshela mushumo. U tshinyadziwa nga u ṱavhanya ha tevhela, ho tswiwa zwishumiswa zwa tshedza na mulonga wa maḓi wo tshinyala. "Nṱhani ha u ri thola - vhadzulapo vha ofha - u itela u linda luvhanḓe, masipala wo sokou hu litsha. Ndi ngazwo zwo fhedza zwo ralo," vho amba.
Vho Managa vha tenda uri tshitediamu tsho vha tshi tshi nga vha thundu ya ndeme kha vhaswa, u ṋetshedza fhethu hu fhaṱaho nga kha mitambo na u vha vhea kule na halwa na u ḓi mbvumbvusa.
Mukhantseḽara wa ḽihoro ḽa Democratic Alliance (DA) kha Masipala wa Musina Vho Mashudu Joseph Mariba vho amba uri luvhanḓe lwa Madimbo ho ḓivhadzwaho lwa tshiofisi ho fhelela nahone ho no lugela u shumiswa ubva nga 2013. Vho amba uri vho wana mafhungo u bva kha miraḓo ngavho ya Komiti ya Akhaunthu dza Tshitshavha ya Masipala ya uri vha fhiraho R41 miḽioni yo ṋetshedzwa u fhaṱwa hayo.
"Tshitediamu tsho fhaṱiwa nga zwipiḓa zwivhili. Luṱa lwa u thoma lwo thoma nga Lambamai 2010 nahone lwo fhela nga Fulwi 2013, lwa ḓura R41 miḽioni," vho ralo. "Luṱa lwa vhuvhili, lwe lwa vha lu tshi katela u vhea mavhone na u fhaṱa zwiṱepisi, zwo ḓura dziṅwe R1.58 miḽioni."
Vho Mariba vhari DA i khou ita khuwelelo ya odithi ya forensiki kha mushumo u itela u fara vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u sa langa na u shaya ṱhogomelo vha re na vhuḓifhinduleli. "Ri nga si tendele vhuimo vhune ra shumisa dzimiḽioni kha zwishumiswa, fhedzi u itela u vhu litshelela na u vhu ṱutshela," vho ralo.
Muambeli wapo wa Masipala wa Musina, Vho Wilson Dzebu, vho hanedza mbalo, vha tshi amba uri ho shumiswa masheleni a linganaho R31.79 miḽioni kha zwitediamu zwiṋa. Vho amba uri Tshitediamu tsha Madimbo tsho fhela nga zwipiḓa zwivhili: tsha u thoma tsho ṋekedzwa nga Fulwi 2013 nahone tsha vhuvhili nga Fulwi 2017.
Tshitediamu tsha Manenzhe tsho fhela nga Tshimedzi 2021, musi tshiimiswa tsha mitambo tsha Masisi tsho no fhela nga Ṱhafamuhwe 2023. "Mushumo wa Tshiimiswa tsha Mitambo ya Muswodi i kha ḓi vha yo imiswa, nga ṅwambo wa khanedzano i bvelaho phanḓa ya mulayo vhukati ha vhavhusi vha mvelele. U swika mafhungo a tshi tandululwa, masipala u nga si kone u bvela phanḓa na u fhaṱa," Vho Dzebu vho ralo.
Vho ṱanganedza u tshinyadzwa ha vhathu ngei Madimbo nahone vha ri masipala u na pulane dza u vusuludza tshiimiswa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano wa 2026/27. "Mbekanyamushumo ya u ṱhogomela ya tshifhinga tshilapfu i ḓo shumiswa, nahone musi i tshi ḓo shuma, tshitediamu tshi ḓo tsireledzwa nga maga o teaho a u langa, hu tshi katelwa na u rumelwa ha vhashumi vha tsireledzo," vho ralo.
Tshisima tshi re tsini na Khoro ya Mvelele ya Muswodi, tshine tsha amba nga ha nyimele ya u sa ḓivhea, tsho amba uri thaidzo dzo thoma nga murahu ha musi ho no fhaṱiwa ḓaraṱa u mona na fhethu hune ha khou fhaṱiwa hone. Fhethu afho hu nga vha na khanedzano ya mavu i bvelaho phanḓa vhukati ha khoro dza sialala dza Thengwe na Folovhodwe. U ya nga tshiko, Khoro ya Mvelele ya Thengwe yo imisa mushumo uyu, i tshi amba uri tshitediamu tsho fhaṱiwa kha mavu avho hu si na vhukwamani ha phanḓa - naho hu tshi vhigwa uri shango ḽi wela fhasi ha Khoro ya Mvelele ya Folovhodwe.
Vho engedza nga uri ho lingedzwa u dzhenisa MEC wa COGHSTA kha mafhungo aya, vhe vha dalela fhethu honoho fhedzi vha sa kone u vhuedzedza tsheo vhukati ha vhavhusi vhavhili vha mvelele. "Zwino ro lindela vharangaphanḓa vhahulwane vha mvelele vha tshi tandulula fhungo iḽi, u itela uri u fhaṱa zwi kone u thoma hafhu," vho ralo.
Dzebu vho dovha vha ita khuwelelo kha vhadzulapo uri vha tsireledze themamveledziso ya tshitshavha. "U tshinyadzwa, u tswiwa na u shumiswa luvhi ha zwishumiswa zwa tshitshavha zwi dzhiela fhasi mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo. Ri ita khuwelelo kha vhakwamei vhoṱhe uri vha shume nga u shumisana na masipala u itela u tsireledza thundu idzi na u thivhela u tshinyadzwa huṅwe," vho ralo.