Tshiṱori nga Bernard Chiguvare. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Ndivho ya Zhendedzi ḽa dzibada ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe (SANRAL) ya u thoma gethe ḽa u badela nga ngomu mukanoni ufhandekanyaho la Afurika Tshipembe na Zimbabwe ngei Beitbridge Border Post yo sasaladzwa nga vhareili vha dzigoloi vhane vha khou ya Zimbabwe na u ya kha manwe mashango a devhula.
Vhege yo fhiraho, SANRAL yo vha ṋemuṱa wa miṱangano yo vhalaho ya vhukwamani ha tshitshavha malugana na u thomiwa ho dzinginywaho ha gethe ḽa u badela. Hezwi zwo katela miṱangano kha Musina Show Grounds nga Musumbuluwo na Ḽavhuvhili, na muthihi ngei Northgate Lodge nnḓa ha dorobo ya Louis Trichardt nga Ḽavhuraru.
Miṱangano yo vhidzwa nga murahu ha Minisṱa wa Vhuendedzi, Vho Barbara Creecey, zwenezwino vho tendela ndivho ya u badela Poswo ya Border ya Beitbridge. SANRAL, sa zhendedzi ḽa u thoma u shumisa, i khou leludza maitele a vhukwamani o livhiswaho kha tshitshavha, vhakwamei vha nga murahu ha mikano, zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso zwi ngaho Maanḓalanga a Ndaulo ya Mikano (BMA), Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe (SARS), Dzangano ḽa Vhuendi ḽa Bada ḽa Mikano (C-BRTA), na mimasipala yo kwameaho na mihasho ya vundu ngei Limpopo.
Fhedzi ndi ngani iṅwe gethe ya u badela, vhareili vhanzhi vha tshi vhudzisa? Vhaḓivhi vha zwa dzigoloi vhane vha khou tshimbila kha ḽa N1 North vhukati ha Polokwane na Musina vho no ḓi theliswa nga Capricorn na Baobab toll plaza. Naho zwo ralo, miṅwahani i si gathi yo fhiraho, vhuimo ha tshenetshi tshipiḓa tsha N1 ho ṋaṋa nga nḓila i mangadzaho, zwa sika vhuimo vhu re na khombo. Nga nḓila yo teaho, vhareili vhanzhi vha vhudzisa arali u engedza gethe ḽa vhuraru ḽa u badela kha N1 North zwa vhukuma zwi tshi ḓo ita phambano kha u bveledza mbuelo ya u ṱhogomela bada.
Mbudziso iyi a i nga ḓo vha hone. Nga Ḽara 2023, SANRAL yo ḓivhadza thandela ya R1.2 biḽioni ya u khwinisa N1 u bva Louis Trichardt u ya Masekwaspoort (27.8km) na u bva Masekwaspoort u ya Musina (70km). Fhedziha, nga Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha, SANRAL yo ḓivhadza uri pulane dza u vusuludza zwipiḓa izwi zwa N1 dzo vhewa kha mushumo nga ṅwambo wa khanedzano ya thendelano na ṱhoḓisiso dza nga ngomu.
Kha phindulo yo ṅwaliwaho kha mbudziso, mulanguli wa vhushaka ha nyanḓadzamafhungo wa SANRAL, Vho Lwando Mahlelela, vho khwaṱhisedza ino vhege uri phurojeke ya R1.2 biḽioni ya u khwinisa N1 North yo vha i tshi kha ḓi imiswa, "ine ya ḓo fhedza u fhedziswa ha ṱhoḓisiso." Naho zwo ralo, o engedza nga uri tshipiḓa tsha N1 tsho vhetshelwaho u khwinisa tsho vha tshi si tsha vha kha vhuimo vhu si havhuḓi, samusi "tsho lugiswa nga fhasi ha mushumo wa zwino wa u ṱhogomela."
Nga ha zwine zwa ṱoḓa gethe ḽa vhuraru ḽa u badela kha N1 North u bva Polokwane, Vho Mahleleela vho ṱalutshedza uri mbuelo yo kuvhanganywaho u bva kha gethe iyi ya u badela i ḓo shumiswa kha u ṱhogomela mukano wa Limpopo une wa vha hone na u fhaṱwa ha buroho ntswa, ya vhuraru, ine ya khou ṋetshedzwa nga u ṱanganelana nga Afrika Tshipembe na Zimbabwe.
"Kethe yo dzinginywaho ya u badela i ḓo wanala nga ngomu ha mukano wa Beitbridge. Nga zwenezwo a zwi nga ḓo kwama vhuendi hapo vhukati ha ḓorobo ya Musina na Beitbridge. Ndi vhathu fhedzi vhane vha pfuka mukano wa SA vha tshi ya Zimbabwe vhane vha ḓo kwamea," ho amba Vho Mahleleela. Zwenezwo, nga zwiṱuku nga zwiṱuku, ndi mafhungo avhudi kha vhareili vhapo.
Fhedzi mafhungo a u shandukiswa ha Beitbridge a vha gethe ḽa u badela a si mafhungo avhudi kha vhathu vhane vha khou ya Zimbabwe. Gurannḓa yo amba na vhareili vhanzhi na vhareili vha goloi vhane vha shumisa tshifhinga tshoṱhe Beitbridge Border Post musi vha tshi khou ya Zimbabwe na u ya phanḓa tshipembe u ya Zambia, Tanzania, kana DRC. Vho sumbedza u vhilaela.
"Ri zhendedzi ḽa u bvisa na muendedzi, nahone ri tama u ḓivha zwe zwa ṱuṱuwedza vhukando uhu na uri ndi ngani zwino. U dzhia vhukando ho raloho hu ḓo vha na masiandoitwa a swikaho kule kha bindu ḽashu. Nḓila nthihi fhedzi ya u lwa na mutengo uyu wo engedzeaho ndi u fhirisela muhwalo kha vharengi vhashu, kana ri ḓo kombetshedzea u shandula nḓila yashu," ho amba mureili ane a vha Beitbridge, Zimbabwe.
Mureili ane a tshimbila tshifhinga tshoṱhe vhukati ha Zimbabwe na Afrika Tshipembe o vhudza gurannḓa uri musi gethe ḽa u badela ḽi tshi thoma, u ḓo shumisa mukano wa Botswana u swika Zimbabwe. "Naho hu nḓila ndapfu ya u swika hayani hanga ha mahayani, ndi tshi shumisa mukano wa Botswana, ndi khwine u shumisa yeneyo nḓila u itela u iledza u ḓura ha mbadelo," ho amba muendelamashango.
Mudzulapo muthihi wa henefho u bvaho Musina o vhudza gurannḓa uri, u ya nga mavhonele awe, gethe ḽa u badela nga ngomu ha mushumo wa mukano ḽo vha ḽi tshithu tshavhuḓi. Vho amba uri vhareili vhanzhi vha goloi na vhareili vha dziṱiraka vhane vha khou tshimbila u bva Polokwane u ya Zimbabwe vho iledza mbadelo dza u badela nga u shumisa bada ya Alldays. "Vha fhelisa nḓila yashu. Zwino, nga zwiṱuku nga zwiṱuku, vha ḓo tea u badela, ngeno khoro iyi ya u badela i sa ḓo kwama vhathu vhashu vhapo," o ralo. Nga ṅwambo wa zwiitisi zwi re khagala, o vha a sa ṱoḓi u ṱalulwa. O engedza nga uri: "Mavhonele anga a nga kha ḓi sa takalelwa vhukuma."