Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Muṱa u bvaho muvhunduni wa Hagumbu, vhe vha vha vhe zwipikwa zwa u ṱhaselwa nga tshigwada tsha vhathu miṅwaha mivhili yo fhiraho, vha tenda uri vha kha ḓi vha vha tshi khou tambudzwa. Nga hetshi tshifhinga, murangaphanḓa wa sialala wa henefho ane a khou shuma o vha hana thendelo ya u vhulunga muraḓo wa muṱa wavho.
Muṱa uyu wo ḓou fanela u ya khothe u itela u wana thuso, nahone u vhulungwa ho fheleledza ho itwa nga fhasi ha vhulavhelesi ha mapholisa.
Vhuleme ho thoma nga Luhuhi 2023, nga murahu ha u dzama ha murangaphanḓa wa sialala wapo, Vhamusanda Vho Takalani Andries Gumbu. Vhaṅwe vhadzulapo vho vha vha tshi tenda uri Vho Gumbu vho tou miliswa tshivhindi, nahone nga murahu ha mushumo wa tswiṱo nga ḽa 18 Luhuhi , vho mbo ḓi thoma u ṱoḓa vhahumbulelwa. Ho mbo ḓi vhumbiwa tshigwada tsha tshigwada nga u ṱavhanya, tsha gidima, tsha ita uri hu vhe na tshinyalelo, nahone tsha sia nḓila ya u fhelisa kha u vuwa hayo.
Musi zwoṱhe zwi tshi dzika, miṱa ya fumi-ṱahe i bvaho muvhunduni, ine ya khou pomokwa uri yo dzhenelela kha u vhulahwa ha murangaphanḓa wa sialala, yo ḓou sala i si na haya. Zwifhaṱo zwavho, hu tshi katelwa na goloi, mabindu, na mahaya zwo mbo tshinyadziwa. Muṱa wa ha Mukwevho wo vha u muṅwe wavha pondwa.
Lwa miṅwaha mivhili, dzikhakhathi dzo vha dzi tshi khou ṋaṋa musi miṱa i tshi khou lingedza u vusulusa vhutshilo havho. Nga Ḽavhuraru, ḽa 26 Luhuhi, muṅwe wa miraḓo yavho, Rofhiwa Mukwevho, o mbo lovha. Muṱa wo thoma u ita ndugiselelo dza mbulungo.
Muambeli wa muta Vho Mahwasane Mudzwada vhari thaidzo yo thoma musi vha tshi vhiga lufu na pulane dza u vhulunga kha murangaphanda wa sialala ane a khou shuma zwa zwino.
"Ro ṱangana na vhuleme musi murangaphanḓa wa sialala a shumaho a tshi hana u vha na vhushaka na u vhulungwa uhu ha Rofhiwa. Ro vha ri si na zwine ra nga ita nga nnḓa ha u amba na Khothe ya Madzhisiṱaraṱa ya Thohoyandou u itela ndaela ya tsireledzo. Yo vha yo ṋewa fhedzi nga Mugivhela, ngauralo ro vha ri sa koni u mu vhulunga. Nṱhani hazwo, ro mu vhulunga nga Swondaha, ri tshi fhelekedzwa nga mapholisa," vha ralo.
Vho Mudzweda vhari zwiito zwa vhanwe mirado ya tshitshavha zwo da sa tshiwo kha muta. "Vhathu vha Afrika vho ḓoweleaho vha nga sema tshitumbu nga nḓilaḓe? Vho vha vha tshi mu shushedza vhutshiloni nahone zwino vho mu tevhela lufuni. Hezwi ndi u tshuwisa ha mvelele," vha amba.
Vho engedza nga uri miraḓo ya tshitshavha yo sinyuwaho yo ana uri a i nga tendeli muṱa u tshi vhulunga mufunwa wavho mavhiḓani a henefho. "Heyi yo vha i tshenzhelo i si yavhuḓi. Ro vha ri tshi khou pomokwa u vhulaha murangaphanḓa wa sialala, fhedzi ṱhoḓisiso dza mapholisa dzo sumbedza zwiṅwe zwithu," vha amba hafhu.
Vho Mudzweda vhari vhahumbulelwa vhararu vho farwa malugana na lufu lwa murangaphanda wa sialala. "Zwi mangadzaho ndi uri u pomokwa ha riṋe a ho ngo ima. Vha bvela phanḓa na u ita uri vhutshilo hashu vhu vhe vhu si havhuḓi," o ralo.
Munwe murado wa muta Vho Joel Thivhafuni, vhari vho tshuwa musi vha tshi vhona mirado ya tshitshavha i tshi khou sea mufumakadzi o lovhaho musi vha tshi khou fhira nga henei ndila ya u ya mavhidani.
"Vhathu a vha na mbilu. Ni nga sea hani na u sema tshitumbu? Ndo vha ndi tshi dovha nda vhilaedziswa nga u vhona mme a murangaphanḓa wa sialala vho dzamaho vha tshi ntsumbedza na u pomoka uri ndi khou vhulaha mukololo wavho.
Hezwi zwi a sinyusa vhukuma ngauri mapholisa vho fara vhanna vhararu malugana na u vhulaha, naho zwo ralo ri kha ḓi pomokwa nga tshiṅwe tshithu tshine ra sa ḓivhe tshithu nga hatsho," vha amba.
Vho Khotsimunene Vho Johannes Gumbu vho fhungudza mbonelo ya muta vha tshi ri vho vha vhudza uri, sa muta wa vhuhosi, a vha dzhii tsheo nga vhone vhane, fhedzi na tshitshavha. "Ndo vha vhudza uri ri ḓo fanela u vhidza muṱangano wa tshitshavha, fhedzi a vho ngo sumbedza u tendelana nazwo," vho ralo. Vho dovha vha sumbedza uri ndaela ya tsireledzo yo ḓiswaho nga mapholisa yo vha i songo tea, sa izwi i tshi amba uri "muhulwane Joseph Gumbu".
"A ri athu vhea muhulwane fhano nahone ndo vha ndi sa koni u vha ṋea thendelo," vho ralo.