Tshiṱori nga Maanda Bele. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
U vhulawa hu shushaho kha mavemu vhane vhavha vha khou pomokiwa vhugevhenga kha vhupo ha Vhembe, nga maanda kha ḽa Nzhelele, zwi khou bvela phanda na u bveledza mbilaelo khulwane. U dinalea nga vhutshinyi na zwine vha zwi vhona sa sisiṱeme ya vhulamukanyi i sa shumiho, vhaṅwe miraḓo ya muvhundu vho shumisa u dzhia mulayo vha vhea zwanḓani zwavho. Fhedzi musi vha tshi ṱoḓa khaṱulokwayo, vha nga vha vho shanduka vha vha vhavhulahi, vha vhulaho vhathu vha si na mulandu.
Tshiwo tsha zwenezwino tshe tsha itea kha kusi kwa Tshikuwi, Nzhelele, tsho dovha hafhu tsha bvisela khagala khombo dza vhulamukanyi ha tshigwada tsha vhathu. Nga Ḽavhuvhili la vhege yo fhiraho, ḽa 18 Luhuhi, muṅwe munna ane a khou pomokwa u tswa beṱiri dza thawara dza vhudavhidzani ha theḽevishini o ṱhaselwa nga tshiṱuhu nga tshigwada tsho sinyuwaho. U dinalea nga u thithisea ha maḓuvha maṱanu a nethiweke, hu pfi vhadzulapo vho mu tevhela nahone vha mu rwa nga nḓila i vhavhaho. Munwe we avha atshi khou shuma nae o kona u shavha.
Musi mapholisa vha tshi swika, tshigwada tsha vhadzulapo vhovha vho no thoma u shela muhumbulelwa nga tshi vhaswa tsha peṱirolo, vha tshi khou ḓilugisela u mu fhisa. Vhaofisiri vho dzhenelela vha mu gidimisela vhuongeloni ha Siloam, fhedzi o mbo ḓi lovhela hanefho vhuongeloni nga nṱhani ha mafuvhalo au rwiwa nga vhadzulapo.
Muambeli wa mapholisa a Limpopo Vho Lt Col Stephen Thakeng vho sasaladza vhukuma u ṱhaselwa uhu, vha tshi khou amba zwauri vhulamukanyi ha tshigwada tsha vhathu kanzhi vhu bveledza mpfu dzo khakheaho dza vhathu vha si na mulandu. "Vhulamukanyi ha tshitshavha vhu kwama nga nḓila i si yavhuḓi zwitshavha zwashu na nḓila ya vhulamukanyi. Vhathu vha si na mulandu vha nga pomokwa mazwifhi nahone vha xelelwa nga vhutshilo havho nga ṅwambo wa zwenezwo," Vho Thakeng vha amba izwo.
Naho vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha vha tshi amba uri vho xelelwa nga lutendo kha vhalanguli vha mulayo, vhavhusi vha ombedzela uri vhane vha shela mulenzhe kha vhulamukanyi ha tshigwada vha ḓo sedzana na mvelelo dzi vhavhaho dza mulayo.
Khaṱulo dza zwenezwino dza khothe dzo zwi bvisela khagala uri u vhulahwa ho raloho a hu nga ḓo konḓelelea. Kha mulandu we wa itea nga 2022, khothe khulwane ya Limpopo Thohoyandou yo vhona vhanna vhaṱanu mulandu wa u vhulaha vho Doctor Mabunda vhare na miṅwaha ya 22 vhe vha pomokwa uri vho ṱangula kusini kwa Nkomo. Miraḓo ya tshitshavha vho dzhia nga khani, vha rwa, nahone vha mu fhisa a tshi khou tshila.
Vhahumbulelwa vhararu vho gwevhiwa miṅwaha ya 20 dzhele nga mulandu wa u vhulaha na miṅwaha miṱanu nga ṅwambo wa u dzhia nga khani. Vhaṅwe vhavhili vho wana zwigwevho zwa miṅwaha miraru, zwo imiswaho lwa miṅwaha miṱanu.
Khomishinari wa Vunḓu Lt Gen Thembi Hadebe vho ṋea tsivhudzo yo khwaṱhaho: "Hoyu u vhonwa mulandu u rumela mulaedza wo khwaṱhaho wa uri vhane vha dzhia mulayo vha ḓo sedzana na mvelelo khulwane."
Naho hu na khombo, miraḓo minzhi ya tshitshavha i ombedzela uri vhulamukanyi ha tshigwada ndi nḓila ine vha nga khetha fhedzi. Mudzulapo wa Tshikuwi, a tshi khou amba a sa ḓivhei, o sumbedza u dinalea hawe. "Vhathu vho neta nga vhutshinyi. Vhugevhenga uhu ha u tswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, nahone musi ri tshi vha vhiga, a hu na tshine tsha itea. Nga zwiṅwe zwifhinga vha a farwa nahone vha vhofhololwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho. Ri fanela u ita mini?"
Naho zwo ralo, vhaṅwe vha ambara zwauri khaṱulokwayo ya tshigwada ya vhathu i sokou ita uri hu vhe na vhuvemu ho engedzeaho. "Nga u vhulaha vhahumbulelwa, ri sika vhatshinyi vhanzhi. Hu pfi mini arali onoyo muthu we ra mu vhulaha a si na mulandu? Hu pfi mini arali muṱa wavho wa ṱoḓa u lifhedza? Mutevhe uyu a u fheli," hu amba muṅwe mudzulapo.
Vhaḓivhi vha amba uri vhulamukanyi ha tshigwada tsha vhathu a vhu fhungudzi vhutshinyi fhedzi nṱhani hazwo vhu ṱuṱuwedza u sa tevhedza mulayo. Musi tshitshavha tsho no ita uri u vhulahwa ho raloho hu vhe ha tshiofisi, u fhambanya vhukati ha khaṱulokwayo na u lifhedza zwi vha zwi sa konadzei.
Vhaofisiri vha u tevhedza mulayo vho ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha hanedze mulingo wa u dzhia mulayo vha vhea zwanḓani zwanḓani zwavho. "Arali ha itwa vhutshinyi, hu tea u vhigwa kha mapholisa, u itela uri hu kone u itwa ṱhoḓisiso yo teaho. Vhuṱanzi vhu tea u lingiwa khothe u itela u wana mulandu kana u sa vha na mulandu," vho amba Vho Thakeng vha tshi vhina.
Naho mapholisa vha tshi ṱanganedza u dinalea ha tshitshavha, vha ombedzela uri u shumisana ndi thandululo nthihi fhedzi i bveledzaho. Foramu dza vhupholisa dza tshitshavha, mbekanyamushumo dza u ṱalela vhupo, na zwifhinga zwo khwiniswaho zwa u fhindula mapholisa zwi nga thusa u fhaṱa hafhu fulufhelo.