Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Vhagudiswa vhavhili vha ṅwaha wa u fhedzisela vha zwa vhulimi na vhuinzhiniere ha vhupo ha mahayani kha Yunivesithi ya Venda (Univen) vho bveledza tshifafadzeli tsha vhuṱali tsha herbicide tshine tsha fhungudza mathukhwi a khemikhala na u tsireledza mupo.
Ipfi Tshivhase, u bva muvhunduni wa Tshilapfene, na Thapelo Ramphisa, u bva Elandskraal, vho bveledza, vha fhata, na u linga tshishumiswa sa tshipida tsha mushumo wavho wa vhuinzhiniyara wa zwa vhulimi na biosystems wa nwaha wa u fhedzisela wa zwa vhulimi na biosystems.
"Ro ita tshifaredzi tsha vhalimi vhaṱuku vhane vha fara zwifanyiso nga khamera. Zwifanyiso zwo shumiwa nga tshifhinga tsha vhukuma, hu tshi shumiswa algorithm ya u ṱola mafola ye ra ḓigudisa yone. U shumisa logiki ya u langa na dziveḽefu dza electromagnetic, i fafadzela fhedzi hune mafola a vha hone," Tshivhase o ṱalutshedza.
Sisiṱeme i shuma kha microcontroller ya Raspberry Pi 5 nahone i shuma kha maanḓa a beṱiri, ine ya nga ṱanganedzwa hafhu nga kha fulufulu ḽa ḓuvha, zwine zwa ita uri i vhe na vhushaka na mupo. U fhambana na zwithu zwo ḓoweleaho zwa u fafadzela zwine zwa vha zwo ṱanganya masimu oṱhe nga zwimela zwine zwa vha uri zwi na zwimela, tshifafadzeli tsha vhuṱali tshi sedza kha mafola fhedzi, zwine zwa fhungudza u shumiswa ha dzi khemikhali na u tshikafhadzwa nga mupo.
"A i fafadzeli zwimela zwihulwane kana mavu. Hezwi zwi amba uri herbicide ṱhukhu i dzhena mavuni, i tshi tsireledza mupo," Tshivhase u ralo.
Iṅwe ya khaedu dzavho khulwane ndi ya uri mbekanyamushumo ya Vhulimi na Biosystems ya Biosystems ndi ntswa kha Univen, i na thikhedzo ya thekhinikhala yo linganelaho kha vhuinzhiniere ha muḓagasi na ha mitshini.
U shumisana na Khoḽedzhi ya Vhembe TVET na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Vhulimi (ARC) zwo sumbedza u vha zwa ndeme vhukuma. Khoḽedzhi ya TVET yo thusa kha u welda na u ṱumanya sekithara ya eḽekiṱhironiki, ngeno Prof Khaled Abutaleb na Dokotela Tingmin Yu u bva kha ARC vho vha livhisa kha modele dza u guda nga mitshini.
Prototype yo itelwa bulasi vhukati ha hekhithara nthihi na ṱhanu khulwane nahone i shumiswa nga zwanḓa. Vhashumisi vha sukumedza tshifaredzi musi tshi tshi khou ṱhogomela na u ṱoḓa mafola nga vhuḓiitisi. Ina dzi nozzle nṋa, khamera mbili, na tangi ya 25L, naho zwidodombedzwa zwi tshi nga shandukiswa uri zwi tendelane na ṱhoḓea dza vhalimi na mugaganyagwama. I nga dovha ya ṱanganedzwa kha zwithu zwo ḓoweleaho zwine zwa vha hone.
"Thekinoḽodzhi iyi yo sedza kha u fhungudza u elela ha dzikhemikhala kha zwipoko zwa maḓi na u tshikafhadzwa ha mavu, ngeno zwi tshi dovha zwa fhungudza u ṱangana ha vhalimi na dzikhemikhala," u ralo Tshivhase.
Vhagudiswa vha vhona mushumo wavho sa tshipiḓa tsha u ṱuṱuwedza ho ṱanḓavhuwaho ha u ita uri vhupo vhuṱuku vhu vhe ha musalauno ngei Limpopo. "A ro ngo fanela u ḓifara luvhi nga u shumisa thekhinoḽodzhi dzine dza tandulula thaidzo dzapo. Vhubveledzi vhu a konadzea hafha arali ra bindudza kha u bveledza vhukoni ho teaho. Ri livhuwa Yunivesithi ya Venda kha u ri ṋea vhukoni ha ndeme nahone ri fulufhela uri mbekanyamushumo i khou bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza tshanduko kha vhulimi ha vhalimi vhaṱuku," Ramphisa u ralo.
Kha vhaswa vhane vha kha ḓi tou bva u bveledza zwithu zwiswa vhane vha khou ṱoḓa u wana vhutsila ha thekinolodzhi u itela u thusa vhalimi ngavho Afrika Tshipembe, vhenevho vhagudiswa vhavhili vha vha ṱuṱuwedza uri: "Iḓani ni dzhene kha mbekanyamushumo ya Vhulimi na Biosystems ya Biosystems ngei Yunivesithi ya Venda."