Tshiṱori nga Anton van Zyl na Bernard Chiguvare. Thalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Vharangaphanḓa vha sialala avhango tsha fanela u thelisa vhadzulapo kha tshumelo dza vhupo havho. Izwi zwo bviswa sa mulayo nga va khothe ya Constitution nga la fumbili Nyendavhusiku ṅwaha wo fhiraho, vha tshi khou khwaṱhisedza khaṱhululo ye ya itwa nga ṅwedzi wa Lara 2023 nga vha khothe khulwane ya Limpopo.
Vha khothe khulwane vho dovha hafhu vha laela minister vha mavhusele na zwa sialala uri vha bveledze maano husaathu u fhela nwedzi muthihi, hune ha ḓo bviselwa khagala nḓila dzine vharangaphanḓa vha sialala vha ḓo ḓivhadzwa zwauri avhango fanela u thelisa vhadzulapo tshumelo.
Khaṱhululo ya khothe ya ndayotewa yo sika usa pfesesea ha khwine, zwihulu kha vhupo ha mahayani u fana na vhupo ha Vhembe, hune maitele au thelisa vhadzulapo kha tshumelo dzau fhambana zwo no ḓowelea. Kha vhunzhi ha vhupo, khoro dza Musanda vha ḓi tika nga masheleni a bvaho kha mbadelo dza tshumelo idzo hone vha thelisa vhathu uya nga ndila dzine vha fanela u ḓisa dzi tshumelo.
Kha vhunwe vhupo vha thelisa dzinwe dzi tshumelo, u fana na u nea thendela yau tendela yau rengisa kha vharengisi vha dzi badani na mahayani, ṱhanziela dza mabindu, maitele aya nga nnḓa hau vhonala a songo ḓowelea a dovha hafhu vha vhonala asiho mulayoni.
Mulandu we wari utshi thoma wa disiwa khothe khulwane ya Limpopo nga vhaḓisi vha mbilaelo vhane vha swika fumi-thihi, vho dzinginya ḽauri vha khou theliswa lwa sialala nga vharangaphanda vha sialala. Vhaḓisi vha mbilaelo idzo ndi vhane vhovha vha tshi bva kha mivhundu ya mahayani fhano Limpopo, vhane vha wanala fhasi ha mivhundu ya Modjadji, Moletjie, na Machaka. He mudisi wa mbilaelo wa vhufumi-mbili vhovha vha tshi khou bva kha Nkuzi Development Trust.
Tsumbo dza dzi mbadelo o ḓiswa khothe dze ha katelwa mbadelo dza ṅwaha dzine dza bva kha R20 u swika kha R150. Dzinwe mbadelo dzovha dzi zwithu zwo ḓoweleaho, u fana na u wana mavu, u tshimbidza bindu, kana u vhulunga miraḓo ya mita. Vhadzulapo vha dovha hafhu vha badeliswa kha tshumelo dzi fanaho nau wana ḽinwalo ḽa tshidzulapo. Hovha hu tshi vha na mbadelo dza ndaṱiso kha vhane vha kundelwa u badela masheleni ayo.
Muhatuli Vho Leona Theron, vha tshi khou nea khaṱhululo ya ndayotewa, vho amba zwauri,: "Usa badela kha mbadelo idzi huavha na maga a ndatiso u fana nausa neiwa dziṅwe tshumelo, u fana na u hanelwa u neiwa ḽinwalo ḽa vhuṱanzi ha tshidzulapo, ḽine ḽa ṱoḓea musi vhathu vha tshi ita dzi khumbelo dza magavhelo o yaho ngau fhambana." Vhashumisani vhavho vho sumbedza u tendelana na khathululo yavho.
"Asi muthelo"
Fhedzi, mawanwa a khothe ndi ea sumbedzisa zwauri kha vhunzhi ha milandu, vhadzulapo vhovha vha tshi ḓi wana vha tshi khou kombetshedzea u badela tshumelo idzo, he musi vha tshi kundelwa, vhovha vha tshi livhanwa na maga a ndaṱiso, u fana na u hanelwa u vhulunga mirado ya mita yavho musi huna lufu mudini.
Muhatuli Vho Theron vho talutshedza zwauri, "nga mbonalelo yanga, dzi mbadelo idzo dzi fana na mithelo ya sialala– hune ndi mbadelo dzi khombekhombe, dzine a dzingo vhetshelwa nga nḓila yavhuḓi, dzine dza badelwa kha ndambedzo ya hoṱhe hoṱhe, u itela tshitshavha kana nḓisedzo ya tshumelo. Vha khothe khulwane vhovha vho tea musi vha tshi swikelela tsheo yauri Section kana tshitenwa 25 tsha mulayo wa Limpopo asi une wavha ngonani hone u sa shumisei. "
Vha khothe khulwane vho nea khaṱhululo yauri minisiṱa vha mavhusele na wa sialala na MEC vha mavhusele, nzulele ya tshitshavha na zwa sialala Limpopo vha fanela u anḓadza khaṱhululo iyi u itela uri vhalanguli vhoṱhe vha sialala, vharangaphanḓa vhavho, na vhadzulapo vha kone u ḓivha nga ha khaṱhululo iyi na mbetshelwa dzayo. Pulane dza izwi dzovha dzo fanela u iswa khothe husaathu u fhela nwedzi muthihi.
Azwiathu uvha khagala arali ho no thoma u shumiswa mbetshelwa dza khaṱhululo iyi. Hovha na mbudziso dze dza rumelwa vha Legal Resources Centre (LRC), vhe vha imelela vha ḓisi vha mbilaelo kha mulandu uyu. Nga Lavhuvhili ḽa vhege yo fhiraho, vha vhudavhidzani ha LRC, vho Jean-Andre Deenik, vho amba zwauri vha tshe vho lindela dzi phindulo ubva kha vha tshigwada tsha zwa milayo afho LRC.
Khathululo yo no anwa mitshelo yavhuḓi. Nga Lavhuna, ḽa ṱahe Phando, vha foramu ya Zoutpansberg Community Development Forum (ZCDF) vho fara mutangano Makhado Show Grounds he wa dzhenelelwa nga vhathu vha swikaho vha 100 vhane vho aluswa kha dzangano.
Musi vhe vha dzhenelela muṱangano vhovha vha tshi khou therisano nga ha mafhungo ane a yelana na dzi mbadelo dzine dza livhiswa kha vharangaphanḓa vha sialala, zwe vhavha vho lavhelesa vhukuma hovha u netshedzwa ha manwalo a thendelo ya uvula zwiphaza mivhunduni. Mudzulatshidulo vha ZCDF Vho Patrick Sikhutshi vho amba zwauri sa dzangano vha toḓa wauri vha masipala wa tshitiriki tsha Vhembe vha divhe nga ha khathululo iyi.
"Uri vhadzulapo vha kone u nwalisa mabindu avho, vha fanela u ranga nga uya kha vharangaphanḓa vha sialala, vhane vha vha vhila masheleni o imaho ngauri uri vha kone u wana thendelo. Vharangaphanḓa vha sialala; vha fanela u thusa khau bveledzisa ikonomi ya vhupo ha mahayani," hu amba Vho Sikhutshi. Vho talutshedza zwauri arali muthu a tshi khou ṱoḓa u vula bindu muvhunduni wa mahayani hune ha rangiwa phanḓa nga vhurangaphanḓa ha sialala vha fanela u thoma ngau amba na vhakoma, vha khoro ya musanda, na masipala, hune vha badelisiwa masheleni afho fhethu hoṱhe. Vho amba zwauri masheleni ayo ndi ane musi vho no fhedza na maitele oṱhe, vha nga di wana vho badela masheleni ane a swika kha R9000.00 nga nwaha kha vhathu vhane vha vha na zwiphaza.
Hovha na mutangano we wa dou bvisela khagala zwauri vhadzulapo vha fanela u fhira milayo ya vharangaphanḓa vha sialala vha tou livhana na vhaofisiri vha mimasipala musi zwi tshi kwama mabindu avho.
Vhaimeleli ubva kha muhasho wa mveledziso ya ikonomi, nzulle na vhuendelamashango (LEDET) na vha muhasho wa mavhusele, nzulele na zwa sialala (CoGHSTA) vhovha vhe hone. Vho Viwe Sibelekwana, mulanguli wa LEDET, vho amba zwauri sa muhasho vha khou lavhelesa khaṱhululo hone vha ḓo tikedza tsheo yo dzhiiwaho na mbetshelwa dzayo. Mulanguli wa CoGHSTA kha vhudavhidzani Vho Tsakani Baloyi vho khwathisedza zwauri hu na pulane ine I khou bveledzwa u dou amba nga ha ndayo ya khothe, hune ha dovha na vhunwe vhudavhidzani.