Tshiṱori nga Victor Mukwevho na Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Ipfi ḽa Vhembe FM, tshiṅwe tsha zwiṱitshi zwa radio ya tshitshavha zwine zwa ḓivhea vhukuma kha dzingu ḽa Vhembe itshe yo fhumula. Tshiṱitshi tsho bviswa muyani nga Maanḓalanga a Vhudavhidzani o Ḓiimelelaho a Afrika Tshipembe (ICASA) mafheloni a nwedzi wa Fulwana.
Tshiitisi tsha u vala tshi nga vha kha nndwa ya kale na kale vhukati ha muṅwe wa vhatumbuli, Thendo Percy Mathobo, na vhulanguli ha zwino ha tshiṱitshi.
Vhembe FM yo vha yo ṋewa ḽaisentsi nga 2015 fhedzi yo mbo ḓi dzhena muyani nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2017 nga mbekanyamushumo dzi si gathi nga ṅwambo wa u shaya masheleni. Tshiṱitshi nga murahu tsho ita khumbelo ya fhethu ho ṱanḓavhuwaho ha khasho, he vha ṋewa, nahone nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2018 tsho thoma mbekanyamushumo yo fhelelaho ya khasho.
Tshiṱitshi "tsho ṱuwisa zwihulwane" nahone tsho kunga madzina mahulwane kha nḓowetshumo ya khasho yapo, sa Jimmy "The Scratcher" Netshilulu, Emmanuel Khalushi, Divhani "Flavour" Dagada na Vuledzani "VIP" Pilani, u ṱanganela kha tshigwada.
Fhedzi u fhalala ha vhulanguli ho mbo ḓi thoma u sumbedza nga u ṱavhanya. Nndwa ya maanḓa i vhonala yo bveledzwa vhukati ha Mathobo nahone nga murahu ha zwenezwo mudzulatshidulo wa bodo Vho Robert Mphephu. Vhuleme ho swika khothe, Mathobo o pomokwa uri o dzhena ofisini dza tshiṱitshini na u vhumba masaini.
U fhambana na mabindu a phuraivethe, hune murangaphanḓa muthihi kana vhavhili vho khwaṱhaho vha dzhia vhuvhusi, zwithu zwi a konḓa vhukuma kha zwiimiswa zwi sa shumeli malamba. Laisentsi dza radio dza tshitshavha dzi nga ṋewa fhedzi zwiimiswa zwi sa shumeli malamba, hune "tshitshavha" tsha vha tsha tshiṱitshi. Kha tshiimo tsha Vhembe FM, nndwa ya u langa bodo yo thoma u kwama u shuma ha ḓuvha na ḓuvha ha tshiṱitshi.
U bva kale nga 2021, zwo vha zwi khagala uri hu na dzi phambano Khulu hune yovha yo no fhandekana. Musi muthetshelesi a tshi gungula kha ICASA nga ha mbekanyamushumo yo khetheaho, Komiti ya Vhuleme na u Tevhedza i nga si kone u khwaṱhisedza uri vhaimeleli vha tshiṱitshi vha tshiṱitshi vho vha vhe vhonnyi. Vho N. Maluleke, sa murado wa bodo ya tshifhinganyana, vho ita zwine vha nga zwi isa vho imela Vhembe FM.
"Zwo bvelela uri phambano vhukati ha vhashumi vha ndeme vha re nga ngomu ha tshiṱitshi vho ita uri hu vhe na nndwa dza zwigwada nahone, mafheleloni, vhukando ha khothe," Muhaṱuli Vho Thokozile Masipa, mudzulatshidulo wa komiti, vho amba nga u ralo. Vho Percy Mathobo, mudzulatshidulo wa matambwa wa Vhembe FM, na Vho Lawrence Mashau vho humbelwa uri vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwi re khagala, fhedzi a hu na we a vha a tshi khou ḓa. Mafheleloni, zwo vhonala uri u sa kona u tandulula khuḓano zwo ita uri tshiṱitshi tshi valiwe.
Muofisiri muhulwane wa ICASA, we a hana u bulwa dzina sa izwi a songo ṋewa maanḓa a u amba na nyanḓadzamafhungo o imela dzangano, o amba uri vho ita nga hune vha nga kona ngaho u eletshedza vhulanguli ha Vhembe FM uri vhu tandulule phambano dzavho na u vusuludza ḽaisentsi yavho ya u hasha.
Vho amba uri, lwa tshiofisi, Vho Percy Mathobo vho dzhielwa nṱha sa tshipiḓa tsha mufari wa ḽaisentsi ya tshifhinga tsha Vhembe FM. Hezwi zwo vha zwi tshi amba uri vhaṅwe miraḓo ya bodo vha nga si kone u ita khumbelo ya u vusuludza laisentsi. "Fhedzi nga ṅwambo wa u sa tendelana havho ha nga ngomu na muṋe wa ḽaisentsi, vho fhedza vho hasha vha si na ḽaisentsi nga murahu ha musi yo no fhela," vho ralo.
Musi vha tshi vhudziswa arali miṅwe miraḓo ya tshitshavha i tshi nga ita khumbelo ya ḽaisentsi ya khasho i fanaho, vho amba uri khumbelo dza ḽaisentsi dza khasho dzo valwa kha uno nwaha. Naho zwo ralo, vhathu vha nga ita khumbelo ya dzifrekwensi ntswa u bva vhege i ḓaho.
Malugana na uri vhane vha vha na ḽaisentsi ya tshifhinga tshi ḓaho vha nga vhidza tshiṱitshi tshavho Vhembe FM, vha ri vho vhofholowa u nanga dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha ḽi ṱoḓa. "Vha nga ita na u i vhidza Vhembe FM arali vha tshi ṱoḓa. Hoyu o valwa lwa tshoṱhe nahone, sa zwine ra amba, a zwi tsha vha hone," vho vhina nga u ralo.
Bodo ya tshifhinga nyana ya Vhembe FM a yo ngo bva i si na nndwa. Nga Ṱhafamuhwe, ho ṋetshedzwa khumbelo yo ṱavhanyiswaho Khothe Khulwane ya North Gauteng, Pretoria, ine ya khou ṱoḓa u vhetshela thungo tsheo ya ICASA ya u sa dovha ya bvisa ḽaisentsi. Khothe a yo ngo takadzwa nahone ya i bvisa kha mutevhe nga ṅwambo wa u sa ṱavhanyiswa.
"Vhone [Vhembe FM] vho fhindula fhedzi vhurifhi ha [ICASA] nga dzi 29 dza Tshimedzi 2024. Vhukuma, musi muthu a tshi sedza maṅwalo aya mavhili zwi khagala uri ho vha na u kokodzwa ha milenzhe nga muhumbeli. A hu na u ṱavhanya naho vho vhudzwa uri ḽaisentsi yavho i ḓo fhela nga ḽa 31 ḽa Ṱhangule 2025. Muhumbeli ho ngo ita tshithu na luthihi, fhedzi a vuwa nga murahu 30 Phando 2025 u lingedza u ḓisa khumbelo iyi nga u ṱavhanya nga ṅwambo wa u ṱavhanya ho ṱanḓavhuwaho, ho fhelelaho ha u ḓiitela," ho amba Muhaṱuli wa Mulayo Yende.
Mafhungo a u valwa ha tshiṱitshi o ḓa sa tshiwo kha vhanzhi, u katela na vhashumi. Muhashi wa tshiṱitshi, we ari a songo bulwa dzina lawe zwa zwino, o amba uri vhunzhi ha vhashumi vho vha vho ṱungufhala nahone vha si na vhuṱanzi nga ha vhumatshelo havho kha khasho iyi. "Tshiṱitshi hetshi tsho vha tshi haya hashu lwa miṅwaha minzhi nahone ri na fulufhelo ḽashu ḽithihi fhedzi ḽa vhumatshelo shangoni ḽa khasho," o ralo.
Nga hetsho tshifhinga, Vho Nyumani Nobride Maluleke, vhe vha vha vha tshi khou langa Vhembe FM u bva tshe ya thoma u hasha nga 2017, vha ri zwi kha di konda u tendelana na mbuno ya uri a vha tsha vha muyani. Musi vha tshi khou amba na Limpopo Mirror nnḓa ha khothe ya madzhisiṱaraṱa ya Thohoyandou nga Ḽavhuvhili nga masiari, vha ri u valwa ha Vhembe FM zwo kwama vhathu vhanzhi.
"Ndo vha ndo ṱungufhala vhukuma musi vhafumakadzi vhavhili vhahulwane vha tshi ḓa tshiṱitshini tshashu nga tsha vhukoma, vha tshi amba zwa u ri humbela uri ri i lugise ngauri a vho ngo kona u wana tshiṱitshi sa nga misi - ri sa zwi ḓivhi uri a ri tsha hasha," vho ralo.
Vho Maluleke vho dovha vha vhudziswa nga ha pulane dza Vhembe FM dza u isa phanḓa na u hasha kha inthanethe, hune ha vha na ḽaisentsi dzine dza ṱoḓea. Vho amba uri heyi i ḓo vha nḓila ya u ya phanḓa, fhedzi a zwi nga ḓo leluwa sa izwi a si vhathetshelesi vhanzhi vhane vha nga kona u badela mutengo wa nṱha wa data u itela u swikelela radio ya inthanethe.
"Fhedzi ri kha ḓi vha na fulufhelo ḽa uri ri ḓo vhuyelela muyani hu si kale, sa izwi ICASA yo pfuka milayo yayo malugana na u vusuludzwa ha ḽaisentsi," vho engedza. ICASA yo no vhuya ya sasaladzwa nga u sa nambatela milayo na u shumisa milayo nga nḓila yo khetheaho.
Nga 2022, Limpopo Mirror yo vhiga nḓila ye ICASA ya dovha ya bvisa ngayo ḽaisentsi kha Makhado FM, ye ya vha i sa khou shuma nahone i tshi khou tshimbidzwa nga bodo ya tshifhinganyana nga tshenetsho tshifhinga.
Laisentsi ya u shumisa tshiṱitshi tsha radio ya tshitshavha yo ṋewa nga 2007 kha khamphani ya Khethekanyo ya 21, Senthara ya Zwishumiswa zwa Luonde Media (Luonde Media). Miraḓo ya bodo ya u thoma, hu tshi katelwa na "Prof" Alfred Nevhutanda ine ya vha na khanedzano, nga u ṱavhanya yo xelelwa nga dzangalelo nahone ya sia vhashumi vha si na zwine vha ḓi unḓa ngazwo.
Sa nḓila ya u ya phanḓa, vhashumi vho vhumba khamphani yo fhambanaho nga 2014 nahone vha humbela ḽaisentsi ine ya ḓo fhiriselwa khayo. U fhiriselwa a ho ngo vhuya ha itea, nahone nga 2018, ICASA yo dovha ya bvisa ḽaisentsi kha khamphani ya u thoma ya Section 21, ye ya vha yo no bviswa kha mushumo.
Lwa miṅwaha yo vhalaho, Makhado FM yo vha i fhasi ha ndaulo ya khamphani ine ya ṱoḓa malamba, ine ya vha i tshi khou hanedzana na nyimele dzayo dza u ṋea ḽaisentsi. ICASA yo vhonala i tshi khou ḓivha zwavhuḓi nyimele fhedzi a i athu dzhenelela.