Tshiṱori nga Thembi Siaga. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.
Vhushai na nyofho zwi khou fhumudza vhagudisi zwikoloni zwa vhupo ha mahayani kha sekhethe ya Soutpansberg North Circuit, hune milandu minzhi ya u tshipiwa ha vhagudiswa a i vhigwi naho hu na vhuḓifhinduleli vhu re khagala ha mulayo. Hezwi ndi zwe zwa wanwa ngakha thodisiso zwi tshuwisaho zwa ngudo ya zwenezwino nga Muphurofesa Vho Azwihangndu-Mudzusi Mavhandu u bva Yunivesithi ya Afrika Tshipembe (UNISA).
Ngudo yo wana tshikhala tshihulwane kha nḓivho, na vhagudisi vhanzhi vha tshi sokou sa ḓivha nga ha mbekanyamaitele ya u tshipiwa ha vhana. "Musi ri tshi zwi haseledza, vhunzhi havho vho vha vho mangala tshoṱhe," hu amba Mavhandu-Mudzusi.
Milayo ya u tshipiwa ya Afrika Tshipembe yo itelwa u tsireledza vhana vhaṱuku nga u vhea miṅwaha ya thendelo kha 16 na u ita vhutshinyi ha zwa vhudzekani na muthu muṅwe na muṅwe muṱuku, hu sa londwi uri ho vha na thendelo. Naho zwo ralo kha zwitshavha zwa vhupo ha mahayani, vhagudisi vha anzela u sedzana na mitsiko ya mvelele na ikonomi ine ya ita uri u vhiga milandu iyi zwi konḓe.
Naho hu na vhuḓifhinduleli ha mulayo vhu re khagala nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Milandu ya Vhudzekani na Mulayo wa Vhana, milandu minzhi a i vhigwi - nga maanḓa hune u vhifha muvhilini ha tandululwa nga u fhumula nga ngomu ha miṱa. Ngudo i sumbedza nḓila ye vhushai, maitele a matshilisano na u kombetshedzwa u kombetshedza zwi si na nungo zwa dzhiela fhasi ngayo u tsireledza vhana.
Kha nyambedzano ya ṱhingo na vha Limpopo Mirror, Vho Mavhandu-Mudzusi vho amba uri vhagudisi zwikoloni zwe vha ita ṱhoḓisiso dzavho a vho ngo dzhenela miṱangano ya mushumo kana u gudiswa nga ha nḓila ya u shumisa mbekanyamaitele.
"Thaidzo ya u thoma yo vha ya uri vhagudisi vhanzhi vho vha vha sa ḓivhi nga ha mbekanyamaitele idzi. Musi ri tshi amba navho, zwo vha zwi tshi mangadza - vho vha vha sa athu gudiswa nḓila ya u shumana na milandu ya u tshipiwa ha vhagudiswa. Ho vha hu si na vhulivhisi kana miṱangano ya mushumo u bva kha muvhuso. Mbekanyamaitele yo bvelela nga 2021, fhedzi mafheloni a 2024, vhadededzi vhanzhi vho vha vha tshi kha ḓi zwi ḓivha," vha amba.
Na musi vhadededzi vha tshi ḓivha nga ha mbekanyamaitele, tsedzuluso idzi dzo wana uri vha khou tambula nga u vhiga milandu. "A zwi fani na miṅwe milandu ya u reipiwa," o ṱalutshedza. Vhagudisi vho bula zwiitea zwe mugudiswa a re fhasi ha miṅwaha ya 16 a vha a tshi seisa a na munwe mugudiswa ane amu fhira nga miṅwaha mivhili fhedzi.
"Kha milandu iyi, vhabebi kanzhi a vha ṱoḓi zwi tshi vhigwa ngauri muthu muhulwane u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha muṱa, hu si ṅwana fhedzi. Hezwi zwi katela u renga zwiḽiwa na u katela ṱhoḓea dza mutheo, zwine zwa ita uri zwi konḓele vhadededzi u dzhia vhukando," vho ralo.
Zwithu zwa mvelele na zwa matshilisano na ikonomi zwo topolwa sa zwiitisi zwa mudzi wa thaidzo. Kha zwiṅwe zwitshavha, u thoma u vhona maḓuvha ha ṅwana wa musidzana hu dzhiiwa sa tshiga tsha u ḓilugisela mbingano - lutendo lwa sialala lune lwa kha ḓi ṱuṱuwedza mavhonele ṋamusi.
"Zwikoloni, mutsiko wa thangana ya murole ndi tshiṅwe tshithu. Vhasidzana vha nga ḓipfa vho fhambana kana vha siiwa arali vha si na muthu wau seisana nae. Dzenedzi mvelaphanḓa dzi ita uri zwi konḓele vhadededzi u dzhenelela. U itela u vhona uri vhadededzi vha nga vhiga milandu yo tsireledzeaho, mbekanyamaitele dzi tea u vha khagala na u pfeseswa nga vhuḓalo. Miṱangano i fanela u ṱalutshedza hu si milayo fhedzi, fhedzi na nḓila ya u i tevhela kha zwiimo zwa vhukuma."
Prof Mavhandu-Mudzusi vho engedza nga uri maitele a u vhiga u sa ḓivhei a tea u ḓivhadzwa u itela u tsireledza vhuḓiṱalusi ha vhane vha ḓa phanḓa.